Nhẫn đúng nghĩa không phải là cắn răng chịu đựng cho qua. Nhẫn là giữ được bình tĩnh khi lòng đang sôi, và biết chờ tới đúng lúc để hành động. Người biết nhẫn cũng là người biết rõ khi nào không được nhẫn nữa, khi nào phải lên tiếng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Từ nhỏ, nhiều người trong chúng ta đã nghe một điều nhịn chín điều lành. Lớn lên, có người nhịn tới mức mất cả mình, có người lại coi nhịn là hèn. Tập này mình thử đặt chữ nhẫn vào đúng chỗ của nó.
Lưỡi dao đặt trên trái tim
Người xưa hay giảng chữ nhẫn trong chữ Hán bằng hình ảnh của chính nó: phía trên là chữ đao, lưỡi dao, phía dưới là chữ tâm, trái tim. Một lưỡi dao kề trên tim. Cách giảng này nói lên cái khó của nhẫn: nó không êm ái, nó đau.
Hình ảnh ấy cũng cho thấy nhẫn không phải là không cảm thấy gì. Người nhẫn vẫn giận, vẫn tủi, vẫn muốn đáp trả. Chỉ là họ giữ được lưỡi dao ấy không cắt xuống, ít nhất là chưa cắt xuống lúc này.
Câu tục ngữ một điều nhịn chín điều lành cũng nói đúng cái lợi của sự kìm lại trong những va chạm nhỏ. Một câu nói nóng giữa bữa cơm, một lời đáp trả trên đường, nhịn đi một nhịp thường tránh được cả một chuỗi hệ quả.
Nhưng chữ nhẫn, như mọi lời dạy cũ, cần được hiểu đúng. Hiểu sai, nó trở thành cái cớ để chịu đựng những điều không ai nên phải chịu.
Nhẫn là chờ đúng lúc
Người nông dân không giận cây lúa vì nó chưa chín. Họ chăm, họ chờ, họ biết có những việc không thể ép nhanh. Đó là một dạng nhẫn rất đời thường.
Trong cãi vã cũng vậy. Lúc đang giận, lời nói ra thường sắc hơn ta muốn, và sự thật ta muốn nói bị chìm trong giọng to. Chờ cơn giận qua, có khi vài giờ, có khi một đêm, rồi mới nói, thì cùng một điều ấy được nghe hoàn toàn khác.
Ở chỗ làm, nhẫn là không phản ứng ngay với một lời chê trong cuộc họp, mà chờ tới khi hiểu rõ người kia muốn gì rồi mới trả lời. Với con cái, nhẫn là không quát lên ngay khi con làm đổ cốc sữa, mà thở một hơi rồi mới nói.
Nhìn như vậy, nhẫn không phải là thụ động. Nó là một lựa chọn chủ động về thời điểm. Người biết nhẫn không phải là người không hành động, mà là người hành động đúng lúc.
Nhẫn khác với cam chịu
Có một lằn ranh mà mình nghĩ ai cũng nên nhớ. Nhẫn là kìm lại phản ứng trước những va chạm nhỏ, hoặc chờ đúng lúc để giải quyết chuyện lớn. Cam chịu là để điều sai cứ tiếp diễn mãi mà không làm gì.
Bị bạo lực trong gia đình mà im lặng chịu đựng, đó không phải nhẫn. Bị bắt nạt ở trường, bị xúc phạm thường xuyên ở chỗ làm, bị ép làm điều trái lương tâm mà cúi đầu, đó cũng không phải nhẫn.
Nhiều thế hệ, nhất là phụ nữ, từng được dạy phải nhịn để giữ yên nhà cửa, kể cả khi bị đối xử tệ. Sự nhịn ấy có khi giữ được cái vỏ yên ổn, nhưng cái giá là sức khoẻ, lòng tự trọng, và cả những đứa con lớn lên trong im lặng sợ hãi.
Nếu bạn hay ai đó quanh bạn đang ở trong hoàn cảnh bị bạo lực, xin đừng gọi đó là nhẫn. Hãy tìm người thân tin cậy, chính quyền địa phương hoặc các đường dây hỗ trợ để được giúp đỡ.
Khi nào nhẫn, khi nào lên tiếng
Không có công thức cho mọi trường hợp, nhưng có ba câu hỏi giúp ta phân biệt. Câu thứ nhất: chuyện này là một lần, hay đang lặp lại. Một lời nói vô ý có thể bỏ qua. Một kiểu đối xử lặp đi lặp lại cần được nói ra.
Câu thứ hai: có ai đang bị tổn hại không. Nếu chỉ mình hơi khó chịu, nhẫn có thể là lựa chọn tốt. Nếu có người đang bị hại, nhất là người yếu thế như trẻ em hay người già, im lặng không còn là đức tính.
Câu thứ ba: chờ thêm có làm mọi chuyện tốt hơn không. Có khi chờ giúp mọi người bình tĩnh và hiểu nhau hơn. Có khi chờ chỉ làm vết thương sâu thêm và điều sai thêm vững chỗ.
Lên tiếng không có nghĩa là bỏ nhẫn. Bạn vẫn có thể nói một cách bình tĩnh, chọn lời, chọn lúc. Đó chính là nhẫn trong cách nói, chứ không phải nhẫn bằng cách im lặng.
Tập nhẫn trong những việc nhỏ mỗi ngày
Nhẫn không tự có, nó được tập. Một bài tập đơn giản là khi thấy cơn giận bốc lên, đếm chậm năm hơi thở trước khi nói. Năm hơi thở ngắn thôi, nhưng đủ để phần nóng nảy nhất qua đi.
Với tin nhắn làm mình giận, hãy viết câu trả lời ra nhưng chưa gửi. Để đó một đêm. Sáng hôm sau đọc lại, phần lớn người ta sẽ sửa, và có khi xoá luôn.
Khi đi đường bị ai đó chen ngang, khi xếp hàng bị chậm, hãy coi đó là những bài tập nhỏ. Không ai biết bạn đang tập, nhưng mỗi lần qua được một chút bực bội mà không bùng lên, bạn khoẻ thêm một chút.
Và hãy nhẫn với chính mình nữa. Ai tập nhẫn cũng có lúc thất bại, buột miệng nói một câu rồi hối hận. Nhận ra, xin lỗi, rồi tập tiếp. Người xưa cũng không ai sinh ra đã biết nhẫn.
Câu hỏi thường gặp
Một điều nhịn chín điều lành có còn đúng không?
Câu tục ngữ vẫn đúng với những va chạm nhỏ hằng ngày, khi nhịn một nhịp giúp tránh được xung đột không đáng. Nhưng nó không nên được dùng để biện hộ cho việc chịu đựng bạo lực hay điều sai trái.
Nhẫn nhịn và hèn nhát khác nhau thế nào?
Nhẫn là chủ động chọn kìm lại hoặc chờ đúng lúc, trong khi vẫn sẵn sàng lên tiếng khi cần. Hèn nhát là né tránh điều cần làm vì sợ, kể cả khi có người đang bị tổn hại.
Làm sao kiềm chế cơn giận tức thời?
Thử đếm chậm vài hơi thở, rời khỏi chỗ đang căng thẳng một lúc, hoặc viết ra điều muốn nói nhưng chưa gửi. Những cách này giúp phần nóng nảy nhất qua đi trước khi bạn phản ứng.
Có nên dạy con chữ nhẫn không?
Nên dạy con cách bình tĩnh và chờ đến lượt, nhưng đồng thời dạy con nói ra khi bị bắt nạt hay bị đối xử sai. Trẻ cần biết cả hai điều để vừa hiền vừa an toàn.
Chữ nhẫn trong chữ Hán có nghĩa gì?
Người xưa thường giảng chữ nhẫn gồm chữ đao ở trên và chữ tâm ở dưới, như lưỡi dao đặt trên trái tim. Hình ảnh ấy nói rằng nhẫn là sự kìm giữ khó khăn, không phải sự vô cảm.
