Ở bên một người thân bị trầm cảm, điều giúp được nhiều nhất là lắng nghe mà không phán xét, giúp họ những việc cụ thể trong đời sống hằng ngày, đồng hành để họ đi khám và theo điều trị đều đặn, và đồng thời giữ gìn sức khoẻ của chính mình. Mình không thể chữa bệnh thay bác sĩ, nhưng có thể là người khiến họ bớt cô độc trên con đường đó.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Thương một người đang chìm trong trầm cảm là một việc rất khó. Mình muốn giúp mà không biết giúp sao, nói gì cũng sợ sai, có lúc còn thấy bất lực, thậm chí bực bội. Tập này dành cho bạn, người đang ở bên cạnh.
Hiểu rằng đó là bệnh, không phải yếu đuối
Trầm cảm không phải là buồn thông thường, cũng không phải do người đó lười biếng hay yếu đuối. Đó là một tình trạng sức khoẻ cần được bác sĩ chẩn đoán và điều trị, giống như nhiều bệnh khác.
Người bị trầm cảm thường không thể tự vực dậy chỉ bằng ý chí. Những việc với người khác rất đơn giản như dậy khỏi giường, tắm rửa, trả lời tin nhắn, với họ có khi nặng như leo núi.
Hiểu được điều này giúp mình bớt những câu trách móc trong lòng. Không phải họ không muốn cố gắng, mà là cái bệnh đang lấy đi sức lực và niềm vui của họ.
Mỗi người trầm cảm có biểu hiện khác nhau. Có người khóc nhiều, có người lại trở nên cáu gắt, có người ngủ li bì, có người mất ngủ. Đừng so sánh họ với hình ảnh mình từng nghe về trầm cảm, mà hãy quan sát chính người thân của mình.
Những câu nên tránh, những câu nên nói
Có những câu nói xuất phát từ ý tốt nhưng làm người bệnh đau thêm. Cố lên, nghĩ tích cực vào. Người ta còn khổ hơn mình nhiều. Ra ngoài chơi cho vui là hết buồn. Những câu này vô tình nói rằng họ đang làm quá, và họ có lỗi vì không khoẻ lên được.
Cũng nên tránh những câu so sánh hay trách móc như sao con không được như anh chị, cả nhà lo cho con mệt lắm rồi. Người trầm cảm vốn đã thấy mình là gánh nặng, những câu này đè thêm lên họ.
Thay vào đó, những câu đơn giản lại có sức nặng. Mình ở đây với bạn. Mình không hiểu hết nhưng mình muốn hiểu. Bạn không phải gánh một mình. Có điều gì mình làm được cho bạn hôm nay không.
Đôi khi không cần nói gì cả. Ngồi bên cạnh, cùng xem một bộ phim, cùng đi một đoạn đường. Sự hiện diện yên lặng có khi giúp nhiều hơn mọi lời khuyên.
Giúp những việc cụ thể
Hỏi chung chung như cần gì cứ nói nhé thường không được đáp lại, vì người trầm cảm khó mở lời nhờ vả. Hãy đề nghị những việc cụ thể: mình nấu cơm tối nay nhé, mình đưa con bạn đi học sáng mai, mình đi chợ giúp bạn.
Những việc hằng ngày như ăn uống, dọn dẹp, giấy tờ có thể trở nên quá sức với người đang bệnh. Đỡ đần một phần những việc đó giúp họ có thêm sức cho việc quan trọng nhất là điều trị và hồi phục.
Khuyến khích nhẹ nhàng những hoạt động nhỏ, như đi bộ cùng vài phút, ngồi ngoài ban công phơi nắng, nhưng không ép. Nếu họ từ chối, chấp nhận và thử lại vào hôm khác.
Ghi nhận những bước tiến nhỏ. Hôm nay họ chịu ra khỏi phòng ăn cơm cùng cả nhà, đó là một bước đáng quý. Không cần khen quá lời, chỉ cần cho họ thấy mình nhận ra và vui vì điều đó.
Đồng hành đi khám và theo điều trị
Nhiều người trầm cảm ngại đi khám vì sợ bị coi là có vấn đề về thần kinh, hoặc vì không còn sức để đi. Mình có thể giúp bằng cách tìm hiểu nơi khám, đặt lịch, và đề nghị đi cùng.
Khi họ đã điều trị, hãy ủng hộ việc tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ. Không tự ý khuyên họ ngừng thuốc vì nghe nói thuốc có hại, không thay bằng các bài thuốc truyền miệng. Mọi thay đổi trong điều trị cần được bác sĩ quyết định.
Hồi phục thường cần thời gian và có lúc lên lúc xuống. Đừng nản khi thấy họ có ngày tốt rồi lại có ngày tệ. Đó là một phần bình thường của quá trình.
Nếu người thân nói tới chuyện muốn chết, nói lời từ biệt, cho đi đồ đạc, hay có hành động làm hại bản thân, đừng để họ một mình và đưa họ tới cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu ngay. Hỏi thẳng họ có ý nghĩ làm hại bản thân không không làm tăng nguy cơ, mà giúp mình biết để hành động kịp thời.
Giữ sức cho chính mình
Chăm sóc người thân bị trầm cảm có thể kéo dài nhiều tháng, nhiều năm. Nếu mình dốc hết sức mà không nghỉ, mình sẽ kiệt sức, và lúc đó không giúp được ai.
Hãy chia việc chăm sóc với những người khác trong gia đình, bạn bè. Không ai nên gánh một mình. Có người lo bữa ăn, có người đưa đi khám, có người ở bên những buổi tối.
Giữ những sinh hoạt riêng của mình: công việc, bạn bè, sở thích, giấc ngủ. Đó không phải là ích kỷ, mà là giữ cho mình đủ vững để ở bên người thân lâu dài.
Cho phép mình có những cảm xúc khó chịu: mệt, bực, buồn, bất lực. Những cảm xúc đó không làm mình thành người xấu. Nếu thấy mình cũng bắt đầu buồn bã kéo dài hay mất ngủ, hãy tìm tới chuyên gia tâm lý cho chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết người thân đang bị trầm cảm hay chỉ buồn bình thường?
Chỉ bác sĩ mới chẩn đoán được. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, kèm mất hứng thú, thay đổi giấc ngủ, ăn uống, thấy mình vô dụng hoặc ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, hãy khuyến khích họ đi khám.
Người thân không chịu đi khám thì phải làm sao?
Kiên nhẫn nói về những thay đổi mình thấy ở họ, bày tỏ sự lo lắng mà không trách móc, và đề nghị đi cùng. Có thể nhờ một người họ tin tưởng nói chuyện. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm tới tính mạng, cần đưa đi cấp cứu ngay.
Có nên để người trầm cảm ở một mình?
Họ vẫn cần không gian riêng, nhưng không nên để họ cô lập hoàn toàn. Nếu họ có ý nghĩ làm hại bản thân, không để họ ở một mình và tìm hỗ trợ y tế ngay.
Người chăm sóc người trầm cảm có cần hỗ trợ tâm lý không?
Có thể có. Chăm sóc lâu dài gây áp lực lớn, và người chăm sóc cũng dễ mệt mỏi, buồn bã. Gặp chuyên gia tâm lý giúp người chăm sóc giữ được sức khoẻ để tiếp tục đồng hành.
Trầm cảm có chữa khỏi được không?
Nhiều người cải thiện rõ rệt khi được điều trị đúng cách bằng trị liệu tâm lý, có thể kết hợp thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Quá trình cần thời gian và sự kiên trì từ cả người bệnh lẫn gia đình.
