Tôn sư trọng đạo hôm nay vẫn là một đạo lý đẹp, nếu hiểu đúng: kính trọng người đã dạy mình bằng sự chăm học, bằng lời cảm ơn và bằng cách đối xử tử tế. Tôn trọng khác với phục tùng, và người thầy giỏi cũng là người biết học lại từ chính học trò của mình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những người thầy mình nhớ cả đời, vì một lời khen đúng lúc, vì một lần bị phạt mà nhờ đó lớn lên. Có những người thầy không đứng trên bục giảng, mà ở trong xưởng, trong bếp, trong một phòng làm việc. Tập này dành cho tất cả những người ấy.
Thầy là ai trong đời mình
Câu không thầy đố mày làm nên đã quen thuộc với bao thế hệ học trò. Người xưa còn có câu nhất tự vi sư, bán tự vi sư, dạy mình một chữ cũng là thầy, dạy nửa chữ cũng là thầy. Ý nói bất cứ ai cho mình một điều biết, dù nhỏ, cũng đáng được kính trọng.
Theo nghĩa ấy, thầy của mình không chỉ là thầy cô ở trường. Đó còn là người thợ cả dạy mình cầm cái bay, người chị đồng nghiệp chỉ mình cách nói chuyện với khách khó, bà ngoại dạy mình nấu nồi canh chua.
Hôm nay, người ta còn học rất nhiều qua mạng, từ những người mình chưa gặp bao giờ. Họ cũng là thầy theo một nghĩa nào đó, và lòng biết ơn với họ là điều đáng giữ.
Nhìn rộng như thế, tôn sư trọng đạo không còn là một nghi lễ của nhà trường, mà là một thái độ sống: biết mình đã được ai cho điều gì.
Kính thầy bằng sự chăm học
Món quà lớn nhất với một người dạy không phải là phong bì hay bó hoa, mà là thấy học trò mình tiến bộ. Một học sinh chăm làm bài, chịu hỏi khi không hiểu, áp dụng được điều đã học, là cách tôn trọng thầy rõ nhất.
Ngược lại, có những lễ tạ ơn rất long trọng mà học trò thì chẳng học gì. Người thầy nào cũng nhận ra sự khác nhau ấy.
Với người học nghề cũng vậy. Người thợ cả quý nhất là người học việc đến đúng giờ, làm kỹ từng việc nhỏ, giữ đồ nghề cẩn thận, và nhớ những gì đã được chỉ.
Kính thầy còn là trân trọng thời gian của thầy: đến đúng giờ, nghe khi thầy nói, chuẩn bị trước khi đi hỏi. Những việc ấy không tốn tiền, nhưng nói lên nhiều điều.
Lời cảm ơn và giữ liên lạc
Ở Việt Nam, ngày hai mươi tháng mười một là dịp nhiều người nhớ tới thầy cô cũ. Đó là một dịp đẹp, nhưng lòng biết ơn không cần chờ đến một ngày trong năm.
Một tin nhắn ngắn kể với thầy cô cũ rằng mình đang làm gì, rằng một điều thầy cô từng dạy đã giúp mình ra sao, có khi làm người nhận vui cả tuần. Người dạy hiếm khi được biết học trò mình đã đi tới đâu.
Với người dạy nghề, lời cảm ơn có thể là giới thiệu khách cho họ, ghé thăm khi có dịp, hay nhắc tên họ khi có ai khen tay nghề của mình.
Quà cáp, nếu có, nên vừa phải và chân thành. Một món quà tự làm, một tấm thiệp viết tay thường được nhớ lâu hơn một món đắt tiền. Và đừng biến lòng biết ơn thành một cuộc đua xem ai tặng to hơn.
Tôn trọng không phải là phục tùng
Có một kiểu hiểu sai tôn sư trọng đạo là thầy nói gì cũng phải nghe, không được hỏi lại, không được nói khác. Kiểu hiểu ấy làm người học sợ hãi và làm việc học nghèo đi.
Học trò hoàn toàn có thể hỏi lại, thậm chí không đồng ý, miễn là hỏi lễ phép và đúng lúc. Một người thầy tốt thường vui khi có học trò dám hỏi, vì đó là dấu hiệu học trò đang thật sự nghĩ.
Tôn trọng thầy cũng không có nghĩa là bao che cho những hành vi sai. Một người dạy mà xúc phạm, đánh đập, hay đối xử bất công với học trò, thì phụ huynh và nhà trường cần lên tiếng. Điều đó không trái với đạo lý, mà chính là bảo vệ đạo lý.
Với phụ huynh, tôn trọng giáo viên là phối hợp với họ vì đứa trẻ, nói chuyện riêng khi có điều chưa hài lòng, và không nói xấu thầy cô trước mặt con.
Thầy cũng học từ trò
Dân gian có câu học thầy không tày học bạn, nhắc rằng ta học được rất nhiều từ những người ngang hàng. Và trong lớp học hôm nay, thầy cũng học được nhiều từ trò.
Một học sinh hỏi một câu thầy chưa từng nghĩ tới. Một sinh viên chỉ cho thầy một công cụ mới. Một người học việc tìm ra cách làm nhanh hơn. Người thầy giỏi không thấy mình mất mặt, mà thấy mình được thêm một điều.
Chính sự sẵn lòng học ấy làm học trò kính trọng thầy hơn. Một người thầy luôn học là tấm gương sống cho việc học suốt đời.
Có lẽ đó là cách đẹp nhất để hiểu tôn sư trọng đạo hôm nay: một mối quan hệ hai chiều, nơi trò biết ơn thầy, thầy trân trọng trò, và cả hai cùng lớn lên.
Câu hỏi thường gặp
Nhất tự vi sư, bán tự vi sư nghĩa là gì?
Câu này có nghĩa dạy một chữ cũng là thầy, dạy nửa chữ cũng là thầy. Nó nhắc ta biết ơn bất cứ ai cho mình một điều hiểu biết, dù nhỏ.
Tôn sư trọng đạo có còn phù hợp hôm nay không?
Vẫn phù hợp nếu hiểu là lòng biết ơn và sự tôn trọng người dạy mình. Điều cần bỏ là cách hiểu cứng nhắc rằng học trò không được hỏi lại hay góp ý.
Nên tặng gì cho thầy cô để bày tỏ lòng biết ơn?
Lời cảm ơn chân thành, một tấm thiệp viết tay hay sự tiến bộ trong học tập thường ý nghĩa hơn quà đắt tiền. Quà cáp nên vừa phải và tự nguyện.
Học trò có được không đồng ý với thầy cô không?
Có, miễn là hỏi hoặc trình bày lễ phép, đúng lúc và có lý lẽ. Nhiều thầy cô quý những học trò biết suy nghĩ độc lập.
Phụ huynh nên làm gì khi không hài lòng với giáo viên?
Trao đổi riêng với giáo viên một cách bình tĩnh trước, nếu chưa được thì làm việc với nhà trường. Tránh nói xấu giáo viên trước mặt con hay trên mạng xã hội.
