Trung dung, nói gọn, là sống chừng mực: tìm ra điểm vừa phải hợp với từng hoàn cảnh trong ăn uống, làm việc, tiêu tiền và cả cảm xúc. Trung dung không phải đứng giữa cho an toàn hay ai nói gì cũng gật, mà là một sự cân bằng có suy nghĩ và có chủ kiến.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ông bà ta hay nói làm gì cũng vừa vừa thôi. Câu nói nghe đơn giản mà làm thì khó vô cùng, vì cái vừa của mỗi người, mỗi lúc lại khác. Tập này mình cùng tìm cái vừa ấy trong vài góc rất đời thường.
Trung dung không phải là đứng giữa
Trung dung là một ý quan trọng trong Nho giáo, được người Việt tiếp nhận và nói lại bằng lời giản dị. Người xưa có câu thái quá thì bất cập, nghĩa là làm quá cũng hỏng như làm chưa tới. Cái đúng nằm ở chỗ vừa đủ.
Nhưng vừa đủ không phải là điểm chính giữa đo bằng thước. Một người đang ốm thì ăn ít là vừa. Một người đang làm việc nặng thì ăn nhiều là vừa. Trung dung luôn gắn với hoàn cảnh, không phải một con số cố định.
Vì thế người sống trung dung không hề mờ nhạt. Họ phải nhìn kỹ tình huống, hiểu mình, hiểu người, rồi mới chọn được mức vừa. Đó là việc của trí tuệ chứ không phải của sự lười nghĩ.
Giờ mình đi qua bốn chỗ trong đời sống mà cái thái quá và cái bất cập hay xuất hiện nhất.
Trong ăn uống và nghỉ ngơi
Ăn uống là chỗ dễ thấy nhất. Có người ăn vô độ, cỗ bàn liên miên, rượu bia không ngày nghỉ. Có người lại ăn kiêng cực đoan, bỏ hẳn cả nhóm thức ăn chỉ vì đọc được một bài viết trên mạng.
Lời khuyên quen thuộc là ăn vừa đủ no, ăn đa dạng, có rau có đạm có tinh bột, không bỏ hẳn thứ gì nếu không có lý do sức khoẻ rõ ràng. Nghe nhạt, nhưng chính cái nhạt ấy là trung dung. Còn nếu có bệnh, chế độ ăn nên theo lời bác sĩ.
Nghỉ ngơi cũng vậy. Thức trắng nhiều đêm để làm việc là thái quá, ngủ suốt cả ngày cuối tuần rồi càng mệt hơn cũng là một kiểu lệch. Giữ giờ ngủ đều đặn là cách trung dung đơn giản mà nhiều người bỏ qua.
Điều thú vị là người sống chừng mực trong ăn ngủ thường cũng dễ chừng mực trong những chuyện khác. Cơ thể ổn thì lòng cũng dễ yên.
Trong làm việc
Có người làm việc tới kiệt sức, coi nghỉ ngơi là lười, không có ngày nào không mở máy tính. Có người lại làm cầm chừng, việc gì cũng để tới phút chót. Cả hai đều xa cái vừa.
Làm việc trung dung là có lúc dồn sức thật sự, khi dự án tới hạn, khi mùa vụ bận, và có lúc chủ động chậm lại để hồi sức. Nhịp lên xuống ấy giống như thuỷ triều, không phải một đường thẳng lúc nào cũng căng.
Người làm vườn biết rằng tưới quá nhiều thì cây úng, tưới quá ít thì cây héo. Sức người cũng vậy. Cố quá thì cạn, buông quá thì mai một.
Một câu hỏi hay để tự xem mình đang ở đâu: nếu cứ làm như thế này thêm một năm nữa, mình có còn khoẻ và còn muốn làm không. Nếu câu trả lời là không, có lẽ mình đang lệch về một phía.
Trong tiêu tiền và trong cảm xúc
Với tiền, một đầu là hoang phí, tiêu hết rồi vay. Đầu kia là keo kiệt, có tiền mà không dám tiêu cho cả những điều cần, như sức khoẻ, như học hành của con, như một bữa cơm mời bố mẹ. Trung dung là biết để dành mà vẫn biết sống.
Cảm xúc cũng cần chừng mực. Vui quá dễ hứa bừa, buồn quá dễ buông xuôi, giận quá dễ nói lời làm đau người khác. Người xưa không bảo ta đừng có cảm xúc, chỉ nhắc đừng để cảm xúc dắt mình đi quá xa.
Chừng mực trong cảm xúc không có nghĩa là giấu đi. Khóc khi có chuyện buồn, cười khi có chuyện vui là tự nhiên. Chỉ là sau khi khóc, sau khi cười, ta vẫn đứng vững được và quyết định tỉnh táo.
Có một cách tập rất đơn giản: trước khi quyết định điều gì lớn trong lúc quá vui hay quá buồn, hãy đợi một ngày. Cảm xúc lắng xuống thì cái vừa sẽ hiện ra rõ hơn.
Trung dung không phải ba phải
Có một kiểu hiểu sai trung dung rất phổ biến: ai nói gì cũng gật, không bao giờ đứng về phía nào, để giữ hoà khí. Kiểu sống ấy dân gian gọi là ba phải, và người xưa không coi đó là đức tính.
Trung dung là chọn mức vừa trong những chuyện có nhiều mức đúng. Còn khi chuyện là đúng sai rõ ràng, như có người bị đối xử bất công, có người nói dối gây hại, thì đứng giữa không còn là trung dung nữa, mà là né tránh.
Một người trung dung có thể rất mềm mỏng trong cách nói, nhưng rất rõ ràng trong lập trường. Họ không cực đoan, nhưng cũng không trôi theo đám đông.
Có lẽ đó là chỗ khó nhất và đẹp nhất của trung dung: vừa phải trong cách sống, mà không vừa phải trong những điều mình cho là đúng.
Câu hỏi thường gặp
Thái quá bất cập nghĩa là gì?
Câu nói của người xưa có nghĩa làm quá mức cũng không tốt, giống như làm chưa tới. Điều đúng nằm ở chỗ vừa đủ, phù hợp với hoàn cảnh.
Trung dung có phải là sống an phận?
Không. Trung dung là chọn mức vừa có suy nghĩ, có thể rất nỗ lực khi cần và biết nghỉ khi cần. An phận là ngại thay đổi, còn trung dung là thay đổi đúng mức.
Làm sao biết mình đang sống thái quá?
Để ý những dấu hiệu như kiệt sức kéo dài, quan hệ căng thẳng, tiền bạc bấp bênh hay sức khoẻ sa sút vì một thói quen nào đó. Đó thường là chỗ mình đang lệch.
Trung dung và ba phải khác nhau thế nào?
Ba phải là ai nói gì cũng theo để tránh va chạm. Trung dung là cân bằng trong cách sống nhưng vẫn giữ lập trường rõ ràng trước chuyện đúng sai.
Áp dụng trung dung vào nuôi con thế nào?
Vừa yêu thương vừa đặt giới hạn, vừa để con tự lập vừa ở bên khi con cần. Không nuông chiều quá và cũng không nghiêm khắc quá là một dạng trung dung trong gia đình.
