Lúa thì con gái là giai đoạn cây lúa đang xanh mướt, đẻ nhánh, lá mềm và dày, chưa trổ bông, khi cả cánh đồng như một tấm thảm xanh rờn và đàn cò trắng chao liệng phía trên. Người làng gọi như vậy vì cây lúa lúc ấy tươi tắn, mơn mởn như người con gái tuổi mới lớn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết như một lá thư gửi một người bạn đã sang nước ngoài sinh sống nhiều năm. Bạn ấy từng nhắn hỏi: dạo này đồng quê mình màu gì. Đây là câu trả lời dài của mình.
Bạn hỏi đồng quê bây giờ màu gì
Bạn thân mến, hôm trước bạn nhắn hỏi đồng quê mình dạo này màu gì. Mình đọc tin nhắn trong lúc đang ngồi trên xe về quê, nhìn ra cửa sổ, và bật cười. Màu xanh, bạn ạ. Xanh tới mức nhìn lâu thấy mắt dịu lại.
Đang là lúc lúa thì con gái. Cả cánh đồng như vừa được ai trải một tấm thảm nhung. Lá lúa dày, mềm, cao ngang bắp chân, rung rinh mỗi khi gió thổi qua. Gió đi tới đâu, lúa nghiêng tới đó, thành những làn sóng xanh chạy dài tít tắp.
Mình xuống xe ở đầu làng, đi bộ trên bờ ruộng về nhà. Mùi lúa non thơm thoang thoảng, mùi nước ruộng, mùi bùn. Bạn còn nhớ cái mùi ấy không? Hồi nhỏ hai đứa mình chạy trên bờ ruộng này, chân lấm bùn, cãi nhau xem đứa nào bắt được nhiều cua hơn.
Mình đứng lại giữa đồng một lúc, chụp cho bạn một tấm ảnh. Nhưng ảnh không giữ được gió, không giữ được mùi. Nên mình viết, cho bạn đọc, cho bạn tưởng tượng.
Vì sao gọi là lúa con gái
Bạn có biết vì sao người ta gọi là lúa thì con gái không? Hồi bé mình hỏi bà, bà bảo vì lúa lúc này đẹp nhất, xanh nhất, mềm mại nhất, như người con gái mười sáu, mười bảy. Qua thì này là lúa làm đòng, trổ bông, rồi chín, rồi già.
Mình nghĩ người xưa đặt tên hay thật. Một cái tên mà nghe là thấy được dáng vẻ của cả cánh đồng. Mình chưa thấy cách gọi nào dịu dàng hơn thế cho một giai đoạn của cây lúa.
Bà bảo lúa thì con gái là lúc nhà nông yên tâm nhất mà cũng lo nhất. Yên tâm vì lúa đã bén rễ, đã đứng cây. Lo vì sâu bệnh hay tới lúc này, phải thăm đồng thường xuyên. Bà nói giống như nuôi con gái lớn, vừa mừng vừa lo.
Bây giờ bà mình không còn, nhưng mỗi lần đứng trước cánh đồng xanh, mình lại nhớ câu ấy. Vừa mừng vừa lo. Hình như mọi điều đẹp đẽ trong đời đều đi kèm với một chút lo.
Đàn cò trắng
Bạn ơi, cò vẫn còn. Mình kể bạn nghe, chiều nay mình ngồi trên bờ đê nhìn ra đồng, thấy cả một đàn cò trắng bay về. Chúng sà xuống, đậu lốm đốm trên nền xanh, như ai rải những bông hoa trắng.
Có con đứng một chân, cổ rụt lại, bất động như tượng. Có con cúi đầu mổ cá, mổ tép trong ruộng. Thỉnh thoảng một con vỗ cánh bay lên, bay một vòng rồi lại đáp xuống chỗ khác. Mình ngồi nhìn tới quên cả giờ.
Hồi nhỏ, bà ru mình bằng những câu ca dao có con cò. Con cò lặn lội bờ sông, con cò bay lả bay la. Mình thuộc mà không hiểu. Bây giờ nhìn đàn cò trên đồng, mình mới hiểu vì sao người xưa thương con cò đến thế. Nó gầy, nó lặn lội, nó kiên nhẫn, như người nông dân.
Mình nghe nói ở chỗ bạn sống cũng có những loài chim trắng bay trên đồng cỏ. Nếu có, lần tới bạn thấy, hãy nghĩ tới đàn cò quê mình. Biết đâu chúng cũng là họ hàng xa.
Bố đi thăm đồng mỗi sáng
Bố mình giờ đã già nhưng vẫn giữ thói quen đi thăm đồng mỗi sáng. Bố đi chậm trên bờ ruộng, chắp tay sau lưng, thỉnh thoảng cúi xuống vạch lá lúa ra xem. Mình đi theo, hỏi bố xem gì vậy.
Bố chỉ cho mình mấy con sâu nhỏ, mấy vết lá bị cắn. Bố bảo phải nhìn kỹ, phát hiện sớm thì xử lý sớm, để muộn là lan cả ruộng. Mình nhìn mãi mới thấy, bố thì chỉ liếc qua đã biết.
Đi hết một vòng, bố đứng ở đầu bờ nhìn ra cánh đồng, im lặng. Mình đứng cạnh bố, không nói gì. Gió thổi, lúa rì rào. Mình chợt thấy bố trông giống cây lúa, lưng cong, đầu cúi, mà vẫn đứng vững giữa gió.
Bạn biết không, bố bạn hôm trước cũng ra đồng. Mình gặp ông ở đầu làng, ông hỏi thăm bạn, bảo bạn lâu rồi không về. Ông nói giọng bình thường, nhưng mình thấy ông nhìn ra đồng rất lâu sau đó.
Mùa của hy vọng
Mình nghĩ lúa thì con gái là mùa của hy vọng. Chưa có bông, chưa có hạt, chưa biết được mùa hay mất mùa. Nhưng cánh đồng xanh như thế thì ai cũng tin là sẽ được. Người làng gặp nhau ngoài đồng, câu đầu tiên bao giờ cũng là: lúa năm nay tốt nhỉ.
Bạn ở xa, chắc có nhiều lúc mệt mỏi, cô đơn. Mình không biết khuyên bạn gì, vì mình không sống cuộc đời của bạn. Mình chỉ muốn bạn biết, ở quê mình, ở cánh đồng tuổi thơ của hai đứa, vẫn có một màu xanh đang chờ.
Có thể bạn chưa về được. Có thể vài năm nữa mới về. Không sao cả. Cánh đồng năm nào cũng xanh lại một lần. Năm nào bạn về, nó cũng sẽ xanh như thế, cò cũng sẽ bay như thế.
Mình viết đến đây thôi. Ngoài kia trời đã tối, đom đóm bắt đầu lập loè trên đồng. Mình sẽ gửi kèm tấm ảnh chụp hồi chiều, dù biết ảnh không đủ. Bạn nhớ giữ sức khoẻ nhé. Người bạn cũ ở quê.
Câu hỏi thường gặp
Lúa thì con gái là giai đoạn nào?
Lúa thì con gái là cách gọi dân gian cho giai đoạn cây lúa đã bén rễ, đẻ nhánh, lá xanh tốt nhưng chưa làm đòng, chưa trổ bông. Đây là lúc cánh đồng xanh mướt nhất.
Vì sao người ta gọi là lúa con gái?
Cây lúa ở giai đoạn này tươi tốt, mềm mại, mơn mởn, nên người xưa ví như người con gái tuổi mới lớn. Cách gọi thể hiện sự trìu mến của người nông dân với cây lúa.
Vì sao cò hay xuất hiện trên đồng lúa?
Ruộng lúa có nước nông, nhiều cá nhỏ, tép, ếch nhái và côn trùng là thức ăn của cò. Vì vậy cò thường kiếm ăn trên đồng, nhất là vào sáng sớm và chiều muộn.
Con cò trong ca dao Việt Nam tượng trưng cho điều gì?
Trong nhiều câu ca dao, hình ảnh con cò gắn với người nông dân, đặc biệt là người phụ nữ, chịu thương chịu khó, lặn lội kiếm sống. Con cò cũng hay xuất hiện trong lời ru của bà, của mẹ.
Người xa quê có thể làm gì để vơi nỗi nhớ?
Có thể giữ liên lạc thường xuyên với gia đình, bạn bè cũ, nấu một món ăn quê, nghe giọng nói quê nhà hoặc viết ra những ký ức mình còn giữ. Nếu nỗi buồn kéo dài và nặng nề, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
