Mùa lũ miền Trung là những ngày nước có thể dâng rất nhanh trong một đêm, cả nhà vội kê đồ đạc lên cao, dắt trâu bò lên gò, hàng xóm lội sang giúp nhau, và khi nước rút thì cùng nhau dọn bùn, dựng lại. Người miền Trung không thích nhắc lũ, nhưng ai lớn lên ở đó cũng mang theo vài mùa nước trong trí nhớ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về những mùa lũ ở quê, không phải để kể khổ, mà để nhớ những con người đã đứng cạnh nhau giữa nước. Nếu bạn hay người nhà bạn từng trải qua lũ, mong tập này nói được một phần điều bạn từng cảm thấy.
Mưa không dứt
Mùa mưa ở quê bắt đầu vào khoảng cuối thu. Có những đợt mưa kéo dài cả tuần không dứt, trời trắng xoá, sông dâng lên từng ngày. Người lớn bắt đầu nghe đài nhiều hơn, nói chuyện ít hơn, mắt hay nhìn ra phía sông.
Bố đi một vòng quanh nhà, xem lại mái tôn, buộc lại mấy chỗ, chằng thêm dây. Mẹ mua thêm gạo, thêm mì, thêm dầu hoả, đổ đầy mấy can nước sạch. Không ai nói ra, nhưng ai cũng biết đang chuẩn bị cho cái gì.
Trẻ con thì chưa biết sợ. Mình còn thấy thích, vì mưa lớn thì được nghỉ học, được ở nhà nghịch nước. Mình đứng ở cửa nhìn mưa, đếm những chiếc lá trôi trên rãnh nước. Mẹ gọi vào, giọng khác mọi ngày.
Tối ấy, cả nhà ăn cơm sớm. Bố bảo mọi người ngủ sớm, để sức. Mình nằm nghe mưa trên mái tôn, nghe tiếng nước chảy xiết ngoài mương, nghe bố mẹ thì thầm trong buồng. Mình ngủ mà không ngon.
Nước lên trong đêm
Nửa đêm, mình bị đánh thức bởi tiếng bố gọi. Đèn pin chiếu loang loáng. Nước đã vào tới sân, đang lên dần, chạm bậc thềm. Bố bảo cả nhà dậy, kê đồ lên cao.
Cả nhà làm việc trong ánh đèn pin, ánh đèn dầu. Bố khiêng bao gạo, bao thóc lên gác xép. Mẹ gói quần áo, giấy tờ, sách vở vào túi ni lông, buộc chặt, đưa lên gác. Mình được giao ôm em, ngồi trên giường, đừng xuống.
Nước lên nhanh lắm. Mới đầu ngập mắt cá, rồi ngập bắp chân, rồi ngập đầu gối. Bàn ghế nổi lềnh bềnh. Con chó sủa ầm ĩ, mình bế nó lên giường. Gà vịt bố đã nhốt lên cái chuồng cao từ chiều.
Rồi có tiếng gọi ngoài cổng. Bác hàng xóm lội nước sang, hỏi nhà có cần gì không. Bác giúp bố khiêng cái tủ lên kệ cao, rồi lội về nhà bác. Lát sau lại có người khác gọi. Đêm ấy, cả xóm lội qua lội lại giúp nhau, tiếng gọi nhau vang trong mưa.
Nồi cơm chung trên gác cao
Sáng ra, nước đã lên tới lưng chừng cửa sổ. Cả nhà ngồi trên gác xép, chật chội, ẩm ướt. Nhà bác hàng xóm thấp hơn, nước lên gần mái, cả nhà bác chèo thuyền nhỏ sang nhà mình. Gác xép nhà mình giờ chứa hai gia đình.
Mẹ và bác gái nấu chung một nồi cơm trên cái bếp dầu nhỏ. Cơm với muối vừng, với mấy quả trứng luộc, với ít rau còn sót. Bọn trẻ con ngồi chụm lại ăn, người lớn ăn sau. Không ai than.
Có những lúc người lớn ngồi lặng nhìn ra cửa sổ, nhìn nước mênh mông, nhìn những mái nhà nhô lên như những hòn đảo. Bác trai thở dài, bảo năm nay chắc mất lúa. Bố gật đầu, rồi bảo thôi, người còn là được.
Bọn trẻ con thì tìm cách vui. Chơi bài, kể chuyện ma, đố nhau. Có lúc cười ầm lên, người lớn cũng bật cười theo. Mình nghĩ, giữa những ngày như thế, tiếng cười của trẻ con là thứ giữ cho người lớn khỏi gục.
Nước rút, cả xóm dọn bùn
Mấy ngày sau, nước rút. Rút chậm, để lại một lớp bùn dày trên nền nhà, trên tường, trên mọi thứ. Mùi bùn tanh nồng. Đồ đạc nào không kịp kê lên thì hỏng. Sách vở ướt sũng, quần áo lấm bùn.
Cả xóm bắt đầu dọn. Không ai dọn một mình. Hôm nay cả xóm dọn nhà này, mai dọn nhà kia. Người cầm xẻng xúc bùn, người xách nước dội, người kỳ cọ tường. Trẻ con mang đồ ra phơi, nhặt rác.
Có những đoàn người từ nơi khác tới giúp, mang gạo, mang mì, mang nước sạch. Mình không biết họ là ai, từ đâu, chỉ thấy những khuôn mặt lạ, cười hiền, xắn tay vào làm. Mẹ cảm ơn rối rít, họ bảo không có gì, ai cũng có lúc cần.
Mình phơi sách vở của mình trên mái tôn, từng trang một. Nhiều cuốn hỏng hẳn. Mình buồn, nhưng thấy bố mẹ còn mất nhiều hơn, mình không dám khóc. Bố xoa đầu mình, bảo sách hỏng thì mua lại, người còn là còn tất cả.
Người ở lại sau nước
Bây giờ quê mình có đê bao, có hồ chứa, có cảnh báo sớm, có nhà nhiều tầng hơn. Lũ vẫn về, có năm lớn, có năm nhỏ, nhưng người làng đã có nhiều cách để chuẩn bị hơn. Mình mừng vì điều đó.
Mình sống ở thành phố, xa quê. Mỗi mùa mưa, đọc tin miền Trung mưa lớn, mình lại gọi về, hỏi nhà có sao không. Bố mẹ lúc nào cũng nói không sao, nước chỉ tới sân, hàng xóm vẫn sang giúp. Mình nghe mà nhẹ lòng một chút.
Mình nghĩ, mùa lũ dạy người quê mình hai điều. Một là của cải có thể mất, nhưng người còn là còn tất cả. Hai là không ai đi qua nước một mình được. Phải có người lội sang gọi cổng, có người chia nồi cơm, có người cầm xẻng xúc bùn cùng.
Nếu bạn biết ai đang sống ở vùng hay lũ, có lẽ mùa mưa này bạn sẽ gọi cho họ một cuộc. Và nếu có dịp, hãy góp một tay qua những kênh tin cậy. Nước rút rồi, người ở lại cần nhau nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mùa lũ ở miền Trung thường vào thời gian nào?
Mùa mưa lũ ở nhiều tỉnh miền Trung thường tập trung vào khoảng từ tháng chín tới tháng mười hai, khi có mưa lớn kéo dài và bão, áp thấp nhiệt đới. Thời điểm và mức độ thay đổi theo từng năm.
Gia đình nên chuẩn bị gì trước mùa lũ?
Nên dự trữ lương thực, nước sạch, đèn pin, thuốc men cơ bản, gói giấy tờ quan trọng trong túi chống nước, gia cố nhà cửa và theo dõi thông tin cảnh báo của chính quyền địa phương. Khi được yêu cầu sơ tán thì cần làm theo ngay.
Khi nước lên cần chú ý điều gì để an toàn?
Ngắt điện khi nước bắt đầu vào nhà, không lội qua dòng nước chảy xiết, không cho trẻ em ra chơi gần nước lũ và di chuyển lên chỗ cao an toàn. Nên giữ liên lạc với chính quyền và hàng xóm.
Sau khi nước rút cần làm gì?
Dọn bùn, vệ sinh nhà cửa, khử trùng nơi ở và nguồn nước, kiểm tra hệ thống điện trước khi dùng lại và chú ý phòng các bệnh thường gặp sau lũ. Có dấu hiệu bệnh thì nên tới cơ sở y tế.
Muốn giúp đỡ người dân vùng lũ nên làm thế nào?
Nên đóng góp qua các tổ chức, đơn vị uy tín, minh bạch hoặc phối hợp với chính quyền địa phương để hàng hoá tới đúng nơi cần. Hỏi trước nhu cầu thực tế giúp tránh lãng phí.
