Ngày giỗ ở quê là ngày họ hàng từ khắp nơi tụ về một mái nhà, gian bếp đông người từ tờ mờ sáng, trẻ con anh em họ chạy khắp sân, người lớn ngồi kể chuyện về người đã khuất, và những người còn sống có dịp gặp lại nhau sau một năm. Người ta nhớ người đi, nhưng cũng là để thương người ở.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này không nói về nghi lễ, vì mỗi nhà, mỗi vùng một khác. Mình chỉ kể về những ngày giỗ ông ở quê, nơi mình gặp đủ mặt họ hàng mỗi năm một lần.
Từ chiều hôm trước
Giỗ ông nhà mình rơi vào cuối thu. Từ chiều hôm trước, gọi là ngày tiên thường, nhà đã bắt đầu đông. Các cô các chú ở xa về, xe máy chất đầy đồ, gà vịt, hoa quả. Bà đứng ở cổng đón, mắt sáng lên, nắm tay từng người.
Tối hôm ấy, cả nhà ngồi chật cái sân. Người lớn uống trà, nói chuyện. Các cô ngồi nhặt rau, gói nem, chuẩn bị cho ngày mai. Trẻ con chạy nhảy, đứa này hỏi đứa kia năm nay học lớp mấy, cao bao nhiêu rồi.
Mình thích nhất buổi tối hôm trước. Không khí chưa bận rộn, chưa trang nghiêm, chỉ có sự đông đủ. Đèn sáng khắp nhà, tiếng cười nói vang ra tận ngõ. Hàng xóm đi qua nói vọng vào, mai giỗ ông à, đông vui nhỉ.
Đêm ấy, bọn trẻ con nằm chen nhau trên mấy cái chiếu trải ở gian giữa, thì thầm kể chuyện tới khuya. Người lớn vẫn còn ngồi ngoài sân, tiếng nói chuyện rì rầm. Mình ngủ thiếp đi trong tiếng ấy, thấy nhà mình như rộng ra.
Gian bếp đông nhất năm
Sáng ngày giỗ, bếp nhóm lửa từ khi trời chưa sáng. Gian bếp nhỏ không đủ chỗ, các cô các mẹ bày thêm bếp ra sân. Người mổ gà, người luộc, người xào, người làm nem, người nấu canh, ai cũng có một việc.
Tiếng dao thớt lạch cạch, tiếng chảo mỡ xèo xèo, tiếng nói cười, tiếng gọi nhau đưa cái này cái kia. Khói bay mù mịt, mùi thức ăn thơm nức. Mình được sai đi lấy nước, đi rửa lá, đi mua thêm đá, chạy cả buổi không nghỉ.
Mình nhận ra, các cô các mẹ trong bếp không chỉ nấu ăn. Họ kể chuyện chồng con, chuyện làm ăn, chuyện ốm đau, có khi khóc, có khi cười. Gian bếp ngày giỗ là chỗ những người phụ nữ trong họ gặp nhau, nói những chuyện họ không nói được ở chỗ khác.
Bà ngồi ở góc bếp, không được ai cho làm gì, chỉ ngồi nhìn. Thỉnh thoảng bà nhắc món này ông thích ăn mặn, món kia ông thích nhiều hành. Các cô vâng dạ, làm theo. Mỗi món ăn trên mâm hôm ấy là một chút nhớ ông.
Mâm cỗ và tiếng khấn
Gần trưa, mâm cỗ bày lên ban thờ. Khói hương nghi ngút. Bác cả, con trai trưởng của ông, đứng khấn. Cả họ đứng phía sau, đông tới mức phải đứng tràn ra sân. Ai cũng im lặng, chắp tay.
Mình đứng ở hàng sau, nghe bác khấn tên ông, tên các con, tên các cháu. Nghe tên mình trong lời khấn, mình giật mình, rồi thấy lòng chùng xuống. Như thể ông đang ở đâu đó, nghe điểm danh con cháu.
Khấn xong, từng người lên thắp hương. Người lớn trước, trẻ con sau. Mình cầm nén hương, đứng trước ảnh ông. Ông trong ảnh mặc áo the, nghiêm nghị. Mình không nhớ nhiều về ông, chỉ nhớ bàn tay ông xoa đầu mình hồi rất nhỏ.
Rồi hạ cỗ. Mâm bày khắp nhà, khắp sân. Người lớn ngồi mâm trên, trẻ con ngồi mâm dưới. Cả nhà ăn uống, chuyện trò. Không khí trang nghiêm lúc nãy tan đi, thay bằng tiếng cười, tiếng mời nhau.
Chuyện về người đã khuất
Trong bữa cỗ, thế nào cũng có người kể chuyện về ông. Bác cả kể ông ngày xưa nghiêm khắc thế nào, con nào hư là ông phạt quỳ. Chú út kể ông thương chú nhất, hay lén cho tiền đi xem phim. Cô hai kể ông đi bộ mười cây số để mang gạo lên cho cô hồi cô đi học.
Mỗi người một chuyện, có chuyện mình nghe lần đầu. Có chuyện mọi người cãi nhau, người bảo thế này, người bảo thế khác. Bà ngồi nghe, cười, thỉnh thoảng chen vào sửa lại một chi tiết.
Mình ngồi nghe, ghép dần những mảnh chuyện thành hình ảnh một người ông mà mình chưa kịp biết. Nghiêm khắc mà thương con. Ít nói mà làm nhiều. Nghèo mà tử tế. Mỗi năm một lần giỗ, mình lại biết thêm về ông một chút.
Mình nghĩ, có lẽ đó là cách người ta giữ người đã khuất sống tiếp. Không phải bằng mâm cỗ, mà bằng những câu chuyện được kể lại, mỗi năm một lần, cho tới khi đứa cháu nhỏ nhất cũng thuộc.
Giỗ để người sống gặp nhau
Chiều, họ hàng lục tục ra về. Ai cũng được bà gói cho một ít đồ cỗ mang theo. Bà đứng ở cổng tiễn, dặn đi đường cẩn thận, năm sau nhớ về. Nhà vắng dần, chỉ còn mâm bát chưa rửa, sân đầy rác.
Mình hỏi bà, giỗ mệt thế, tốn kém thế, sao năm nào cũng làm. Bà nghĩ một lúc, bảo giỗ là để nhớ ông, nhưng cũng là để con cháu về. Không có giỗ, cả năm chưa chắc gặp nhau được một lần.
Bây giờ bà cũng đã mất. Giỗ ông, giỗ bà, nhà mình làm gộp hoặc làm gọn hơn. Họ hàng nhiều người ở xa, không về được thì gọi điện. Có năm chỉ vài người. Mình thấy buồn, nhưng cũng hiểu, ai cũng bận.
Mình cố gắng năm nào cũng về. Không phải vì nghi lễ, mà vì câu nói của bà. Giỗ là để người sống gặp nhau. Nếu bạn còn những ngày giỗ trong họ, có lẽ hãy cố về, dù chỉ một buổi. Người già trong họ đang chờ, và có những câu chuyện chỉ được kể vào những ngày ấy.
Câu hỏi thường gặp
Ngày giỗ là gì?
Ngày giỗ là ngày tưởng nhớ người đã khuất, thường tính theo ngày mất âm lịch. Con cháu làm mâm cỗ, thắp hương và tụ họp để tưởng nhớ. Cách tổ chức khác nhau tuỳ vùng miền và từng gia đình.
Ngày tiên thường là gì?
Ở nhiều nơi, ngày tiên thường là ngày trước ngày giỗ chính, gia đình làm lễ nhỏ và chuẩn bị cho ngày giỗ hôm sau. Đây cũng là lúc họ hàng ở xa bắt đầu tụ về.
Vì sao ngày giỗ quan trọng với gia đình Việt?
Ngày giỗ thể hiện lòng biết ơn với người đã khuất và là dịp để con cháu sum họp, gắn kết họ hàng. Nhiều người coi đây là sợi dây giữ gia đình lớn ở bên nhau.
Làm giỗ đơn giản ở thành phố có được không?
Nhiều gia đình ở thành phố làm giỗ gọn hơn với mâm cơm vừa đủ, mời người thân gần. Điều quan trọng là tấm lòng tưởng nhớ và sự sum họp, không phải số mâm cỗ.
Làm sao giữ lại câu chuyện về ông bà đã mất?
Có thể ghi chép hoặc ghi âm lời kể của người lớn tuổi trong họ vào những dịp tụ họp như ngày giỗ, sưu tầm ảnh cũ và kể lại cho con cháu nghe.
