Ngọn đèn dầu những tối mất điện là chiếc đèn hoa kỳ, đèn bão mà bố lau bóng mỗi chiều, cả nhà ngồi quây quanh để học bài, vá áo, kể chuyện, còn trẻ con thì làm bóng tay trên vách. Ánh sáng nhỏ thôi, chỉ đủ một vòng tròn trên mặt bàn, mà đủ ấm cả căn nhà.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một ngọn đèn nhỏ, thứ đã khép lại rất nhiều buổi tối ở quê ngày xưa.
Điện lúc có lúc không
Hồi mình còn nhỏ, làng mình đã có điện, nhưng điện lúc có lúc không. Mùa hè hay mất điện nhất, có khi mất cả buổi tối, có khi mấy ngày liền. Không ai báo trước. Đang ăn cơm, bóng đèn bỗng tắt phụt, cả nhà ngồi trong bóng tối.
Lúc ấy, không ai hốt hoảng. Mẹ quen tay với lấy bao diêm trên kệ, bố lấy cái đèn dầu trên nóc tủ xuống. Quẹt diêm, châm bấc, chụp bóng đèn lại. Một ngọn lửa nhỏ bùng lên, vàng ấm, run run.
Cả căn nhà thu lại trong một vòng sáng. Những góc xa chìm vào bóng tối. Mặt mọi người trong ánh đèn trông khác hẳn, mềm hơn, ấm hơn. Mình nhìn bố, nhìn mẹ, thấy như đang ngồi trong một bức tranh cũ.
Bây giờ nghĩ lại, mình thấy những tối mất điện là những tối cả nhà gần nhau nhất. Không có ti vi, không có quạt, không có gì để làm ngoài ngồi lại bên nhau, trong một vòng sáng nhỏ.
Bố lau bóng đèn mỗi chiều
Nhà mình có hai cái đèn dầu. Một cái đèn hoa kỳ thấp, bầu tròn, bóng thuỷ tinh thắt eo. Một cái đèn bão có quai xách, lồng sắt bảo vệ bóng, mang ra sân, ra vườn được. Cả hai đều do bố giữ.
Chiều nào bố cũng lau bóng đèn. Bố tháo bóng ra, hà hơi vào, lấy mảnh giấy báo vo tròn lau từng vòng bên trong. Muội đèn đen kịt bám vào giấy. Lau xong, bóng đèn trong veo, bố giơ lên trước nắng xem, gật đầu.
Bố cắt bấc cho bằng, châm thêm dầu vào bầu. Bố bảo bấc phải bằng thì lửa mới đều, không khói. Bóng phải sạch thì đèn mới sáng. Mình ngồi xem, thấy bố cẩn thận như đang làm một việc rất quan trọng.
Có lúc mình hỏi, có điện rồi sao bố vẫn lau đèn. Bố bảo phòng khi mất điện. Lớn lên mình mới hiểu, đó là cách bố lo cho cả nhà: chuẩn bị sẵn một ngọn đèn, để khi bóng tối đến, không ai phải sợ.
Học bài trong vòng sáng nhỏ
Mất điện mà vẫn phải học bài. Mấy anh em ngồi quây quanh cái bàn, đèn đặt ở giữa. Đứa nào cũng muốn ngồi gần đèn nhất, chen nhau, cãi nhau. Mẹ phải xếp chỗ, đứa lớn ngồi xa, đứa nhỏ ngồi gần.
Ánh đèn dầu không sáng lắm. Chữ trên trang sách nhoè nhoè, phải cúi sát mới đọc được. Viết bài thì bóng tay che mất dòng chữ. Mình học được một lúc là mỏi mắt, ngáp ngắn ngáp dài.
Ngọn lửa thỉnh thoảng chao đi khi có gió lùa, bóng cả nhà trên tường cũng chao theo. Có con thiêu thân bay vào, lượn quanh bóng đèn rồi rơi xuống trang vở. Mình lấy bút gạt đi, lại cúi xuống viết.
Mẹ ngồi gần đó, vá áo. Mẹ xâu kim phải đưa sát lại gần đèn, nheo mắt. Thỉnh thoảng mẹ nhắc đứa này ngồi thẳng lưng, đứa kia đừng cúi sát kẻo cận. Mình nghĩ, nhiều chữ đầu đời của mình được học dưới ngọn đèn ấy, cạnh đường kim của mẹ.
Bóng tay trên vách
Học xong, nếu điện vẫn chưa có, là giờ chơi bóng tay. Bố đặt đèn gần vách, rồi đưa tay ra trước ngọn lửa. Trên vách hiện ra một con chó vẫy tai, một con chim vỗ cánh, một con thỏ nhảy.
Bọn mình reo lên, đòi bố làm thêm. Bố làm con vịt, con rắn, con cá. Rồi bọn mình bắt chước, đưa tay ra, làm méo mó, chẳng ra con gì. Bố bảo con đó là con quái vật, cả nhà cười lăn.
Có tối bố kể chuyện bằng bóng tay. Con chó đi lạc, gặp con chim, con chim dẫn đường về nhà. Câu chuyện đơn giản, bố bịa ra tại chỗ, nhưng bọn mình nghe say mê. Trên vách, những cái bóng sống động như phim.
Bây giờ con mình có cả trăm thứ đồ chơi, có máy tính bảng, có phim hoạt hình. Có lần mất điện, mình thắp nến, đưa tay ra làm con chó trên tường. Con tròn mắt, cười khanh khách, đòi làm thêm. Mình nghĩ tới bố, thấy mình đang trao lại một thứ gì đó rất nhỏ mà rất quý.
Ánh sáng nhỏ đủ ấm
Rồi điện về. Bóng đèn bỗng sáng loá, cả nhà nheo mắt, reo lên. Bố cúi xuống thổi tắt đèn dầu. Một làn khói mỏng bốc lên, mùi dầu hoả và bấc cháy thoang thoảng. Mọi người lại tản ra, mỗi người một việc.
Mình hay thấy tiếc lúc ấy. Ánh điện sáng hơn, tiện hơn, nhưng làm căn nhà rộng ra, mọi người xa nhau ra. Cái vòng sáng nhỏ quanh đèn dầu, nơi cả nhà chụm đầu lại, biến mất.
Bây giờ làng mình gần như không mất điện nữa. Cái đèn dầu của bố được cất trong tủ, bóng thuỷ tinh vẫn sáng bóng vì thỉnh thoảng bố vẫn lấy ra lau. Mình hỏi bố còn lau làm gì. Bố cười, bảo quen tay rồi.
Mình mong trang tản văn này đã thắp được cho bạn một vòng sáng, đủ để nhìn lại một gương mặt, một gian bếp, một con đường nào đó của quê mình. Ánh sáng nhỏ thôi, nhưng đủ ấm. Cảm ơn bạn đã ngồi lại cùng mình.
Câu hỏi thường gặp
Đèn hoa kỳ là gì?
Đèn hoa kỳ là loại đèn dầu hoả nhỏ có bầu chứa dầu, bấc vải và bóng thuỷ tinh thắt eo, từng rất phổ biến ở nông thôn Việt Nam trước khi có điện ổn định. Đèn cho ánh sáng vàng ấm, đủ dùng cho một góc nhỏ.
Đèn bão khác đèn hoa kỳ thế nào?
Đèn bão có lồng kim loại bảo vệ bóng thuỷ tinh và quai xách, chịu gió tốt hơn nên có thể mang ra ngoài trời. Đèn hoa kỳ nhỏ gọn hơn, thường dùng trong nhà.
Vì sao phải lau bóng đèn dầu thường xuyên?
Khi cháy, đèn dầu tạo muội đen bám vào mặt trong bóng thuỷ tinh, làm ánh sáng yếu đi. Lau sạch bóng và cắt bấc bằng giúp đèn sáng hơn, ít khói hơn.
Dùng đèn dầu hoặc nến trong nhà cần lưu ý gì?
Đặt đèn, nến ở nơi vững chắc, xa rèm, giấy, vật dễ cháy và ngoài tầm với của trẻ nhỏ. Không để đèn cháy khi đi ngủ hoặc ra khỏi nhà, và luôn có người trông.
Làm bóng tay trên tường như thế nào?
Đặt một nguồn sáng nhỏ như đèn pin hoặc nến cách tường một khoảng, đưa tay vào giữa nguồn sáng và tường, tạo hình các con vật bằng cách gập ngón tay. Đây là trò chơi đơn giản giúp trẻ tưởng tượng và gần gũi với cha mẹ.
