Tiếng gà gáy trưa là âm thanh của những buổi trưa hè ở làng, khi nắng đứng bóng, người lớn chợp mắt và cả xóm im đến mức nghe được tiếng lá rơi. Nó xa xôi, ngái ngủ, và với nhiều người, nó là cái tên khác của tuổi thơ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình không kể chuyện gì to tát. Mình chỉ muốn kể về một buổi trưa, một cánh võng, một tiếng gà, và một đứa trẻ cứ nằm đó không chịu ngủ.
Buổi trưa ở làng im như một cái giếng sâu
Mùa hè, ăn cơm trưa xong là cả nhà đi ngủ. Bố nằm trên chõng tre ngoài hiên, mẹ nằm trong buồng, ông nằm trên phản gỗ, bà mắc võng ở gian giữa. Cửa mở hết cho gió lùa, nhưng gió trưa hè thì hiếm, chỉ có nắng là nhiều.
Cả làng chìm vào một sự im lặng rất lạ. Không tiếng xe, không tiếng người gọi nhau, không tiếng loa. Con chó nằm dài dưới gầm chõng, lưỡi thè ra thở. Mấy con gà mái nằm xoè cánh dưới gốc ổi, mắt lim dim.
Trong cái im ấy, thỉnh thoảng một tiếng gà trống gáy vọng từ xóm bên. Rồi một con khác đáp lại, xa hơn nữa. Tiếng gáy trưa không hăng hái như lúc sáng. Nó kéo dài, khàn khàn, như chính con gà cũng đang buồn ngủ.
Mình hay nghĩ buổi trưa ở làng giống như một cái giếng sâu. Ném một âm thanh xuống, nó vang mãi, vang mãi rồi mới tắt. Tiếng gà trưa là thứ âm thanh như thế, rơi vào lòng người rồi ở lại.
Cánh võng và tiếng quạt nan của bà
Mình được bà giữ ngủ trưa. Hai bà cháu nằm chung một cánh võng, bà nằm ngoài, mình nằm trong, cái võng đung đưa từng nhịp chậm. Tay bà cầm chiếc quạt nan, quạt đều đều, gió thoảng mùi trầu và mùi dầu gió.
Bà ru bằng những câu hát mà mình không nhớ hết lời. Chỉ nhớ giọng bà trầm, hơi run, có những tiếng bà kéo dài như tiếng gà gáy ngoài xóm. Có khi bà ru được nửa bài thì chính bà ngủ trước, tay vẫn cầm quạt, quạt chậm dần rồi dừng hẳn.
Lúc đó mình mở mắt ra. Nhìn lên mái nhà, thấy những vệt nắng lọt qua kẽ ngói, bụi bay lơ lửng trong vệt sáng như những con vật bé xíu. Mình nằm đếm hạt bụi, nghe tiếng thở đều của bà, nghe tiếng gà gáy xa, và thấy buổi trưa dài vô tận.
Bây giờ nghĩ lại, mình không nhớ những buổi trưa ấy mình đã nghĩ gì. Chỉ nhớ cảm giác an toàn, nằm sát bên một người, trong một căn nhà mở toang cửa mà chẳng ai lo kẻ trộm. Cảm giác ấy, lớn lên rồi, hiếm khi có lại.
Đứa trẻ trốn ngủ đi tìm ổ trứng
Đợi bà ngủ say, mình nhẹ nhàng trườn ra khỏi võng, rón rén ra sân. Nắng trưa chói đến mức phải nheo mắt. Đất nóng rát dưới chân, mình phải đi trên những vạt bóng râm, nhảy từ bóng cây này sang bóng cây khác.
Việc quan trọng nhất của buổi trưa là đi tìm ổ trứng. Con gà mái mơ nhà mình có tật đẻ lung tung, khi trong đống rơm, khi sau bụi chuối, khi trong cái thúng thủng bỏ ở góc bếp. Nghe nó cục tác ở đâu là mình chạy tới đó.
Tìm được quả trứng còn ấm, mình cầm trong lòng bàn tay, thấy như cầm được cả một bí mật. Có hôm tìm được cả một ổ năm sáu quả, mình đứng ngây ra, không biết nên mang vào cho mẹ ngay hay để dành chiều mới khoe.
Rồi tiếng gà gáy, rồi tiếng ve, rồi tiếng lá tre cọ vào nhau. Mình ngồi xổm dưới gốc ổi, nghịch mấy con kiến, chờ cho tới lúc nghe tiếng mẹ dậy khua nồi. Lúc ấy mới chạy vào, giả vờ như vừa ngủ dậy, mắt dụi dụi. Bà biết hết, nhưng chưa bao giờ nói.
Những buổi trưa không bao giờ trở lại
Lớn lên, mình đi học xa, rồi đi làm, sống ở những căn phòng có máy lạnh, cửa sổ đóng kín. Buổi trưa ở phố không có tiếng gà, chỉ có tiếng xe, tiếng máy, tiếng điện thoại rung trên bàn. Người ta ăn vội, chợp mắt mười lăm phút trên ghế, rồi lại vào việc.
Có một lần, mình đi công tác ở một huyện xa, trưa nằm nghỉ trong một nhà nghỉ nhỏ sát cánh đồng. Đang lơ mơ, bỗng nghe một tiếng gà gáy trưa vọng tới. Mình ngồi bật dậy, tim đập mạnh, như vừa có ai gọi tên mình từ rất xa.
Mình ngồi đó một lúc lâu, nghe thêm hai ba tiếng gáy nữa. Không khóc, nhưng mắt cay. Hoá ra có những âm thanh đi theo người ta cả đời, nằm im trong một góc nào đó, chỉ chờ một buổi trưa giống hệt để thức dậy.
Bà mình mất đã lâu. Căn nhà cũ đã xây lại, không còn chỗ mắc võng ở gian giữa. Nhưng mỗi khi nghe tiếng gà trưa, mình vẫn thấy cái võng ấy đung đưa, thấy chiếc quạt nan chậm dần, thấy hạt bụi bay trong vệt nắng.
Giữ một buổi trưa chậm trong đời mình
Mình không nghĩ ai cũng cần quay về làng để tìm lại những buổi trưa như thế. Đời mỗi người đã đi một con đường khác. Nhưng mình nghĩ, ai cũng có thể giữ cho mình một buổi trưa chậm, dù chỉ thỉnh thoảng.
Một buổi trưa cuối tuần, tắt điện thoại, mở cửa sổ, nằm nghe những âm thanh xung quanh. Có thể là tiếng chim sẻ trên dây điện, tiếng rao ngoài ngõ, tiếng nồi cơm nhà bên. Không cần là tiếng gà. Chỉ cần là âm thanh làm mình chậm lại.
Nếu nhà bạn có người già, có thể một buổi trưa nào đó bạn nằm cạnh họ, nghe họ kể chuyện ngày xưa, kể tới đâu thì ngủ tới đó. Những buổi trưa như vậy rồi sẽ thành ký ức, cho cả bạn lẫn họ.
Còn nếu bạn đang có con nhỏ, có khi một buổi trưa nào đó, hãy để con nằm võng, nghe con hỏi những câu linh tinh, và đừng vội bắt con ngủ. Biết đâu nhiều năm sau, con cũng sẽ nhớ một tiếng gà, một chiếc quạt, một người nằm bên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gà trống lại gáy vào buổi trưa?
Gà trống gáy nhiều nhất lúc rạng sáng nhưng cũng gáy vào những lúc khác trong ngày, như để báo lãnh thổ hay đáp lại tiếng gáy của con khác. Ở làng quê yên tĩnh, tiếng gáy trưa nghe rõ nên người ta nhớ.
Tiếng gà trưa trong văn chương Việt thường gợi điều gì?
Trong thơ văn Việt, tiếng gà trưa thường gợi sự bình yên của làng quê, nỗi nhớ nhà và ký ức về bà, về tuổi thơ. Nó là âm thanh quen thuộc gắn với những buổi trưa hè vắng lặng.
Ngủ trưa ở làng quê ngày xưa có gì khác bây giờ?
Ngày xưa nhà cửa thường mở toang, người ta ngủ trên võng, chõng tre, phản gỗ cho mát. Bây giờ nhiều nhà kín hơn, có quạt điện, máy lạnh, nhưng không khí yên tĩnh của trưa làng vẫn còn ở nhiều nơi.
Làm sao để có một buổi trưa thật sự nghỉ ngơi ở thành phố?
Có thể thử tắt thông báo điện thoại, mở cửa cho thoáng nếu được, và nằm nghe những âm thanh quanh mình thay vì lướt màn hình. Một khoảng nghỉ ngắn mà trọn vẹn thường dễ chịu hơn một giờ nằm mà đầu vẫn nghĩ việc.
Tản văn quê nhà phù hợp để nghe vào lúc nào?
Nhiều người thích nghe tản văn vào buổi tối trước khi ngủ, lúc lái xe đường dài hoặc khi nhớ nhà. Giọng kể chậm và những chi tiết quen thuộc giúp lòng lắng lại.
