Về quê sau mười năm là lúc thấy con đường làng đã đổ bê tông, những căn nhà ba bốn tầng mọc lên thay mái ngói, ao hồ bị lấp thành sân, nhưng vẫn còn những người cũ đứng ở đầu ngõ, nhìn mình một lúc rồi gọi đúng tên. Cái lạ và cái quen đứng sát nhau, làm người ta vừa hụt hẫng vừa ấm lòng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những lý do khiến người ta không về quê được rất lâu: công việc, gia đình, khoảng cách, hay chỉ là ngại. Tập này mình kể về lần mình về quê sau mười năm.
Xuống xe ở đầu đường cái
Mười năm. Mình không định để lâu như vậy. Năm đầu bận việc mới, năm sau bận chuyển nhà, năm sau nữa có con nhỏ. Rồi bố mẹ lên thành phố ở cùng, quê không còn ai thân, lý do để về cứ ít dần.
Năm nay, một người họ hàng xa mất. Mình về đưa tang. Xe khách thả mình ở đầu đường cái, đúng chỗ ngày xưa. Mình đứng đó, nhìn quanh, không nhận ra.
Chỗ ngày xưa là quán nước chè của bà cụ, giờ là một cửa hàng tạp hoá hai tầng, cửa kính sáng choang. Bên kia đường, cánh đồng lúa đã thành dãy nhà xưởng. Con đường đất dẫn vào làng giờ đổ bê tông, rộng gấp đôi.
Mình đứng mất một lúc mới định hướng được. Phải nhìn thấy cây gạo đầu làng, vẫn còn, cao vượt mọi mái nhà, mình mới biết là đã về đúng chỗ. Mình thở ra, không ngờ một cái cây lại làm mình nhẹ người đến thế.
Những thứ đã đổi
Đi bộ vào làng, mình đếm những thứ đã đổi. Ao làng đầu xóm đã lấp, thành một cái sân bóng nhỏ. Bụi tre cuối ngõ đã chặt, thành nhà ba tầng sơn màu vàng. Đường làng có đèn đường, có biển tên ngõ.
Nhà cửa thay đổi nhiều nhất. Những căn nhà ngói thấp, sân gạch, cổng tre, gần như không còn. Thay vào là những căn nhà ống cao, mái bằng, cổng sắt sơn bóng. Nhà nào cũng có xe máy, có nhà có cả ô tô đỗ trong sân.
Mình thấy vui, vì làng khá lên. Người làng không còn phải ở nhà dột, không còn phải đi đường bùn. Trẻ con có xe đạp, có sách vở đẹp. Không ai có quyền đòi một ngôi làng phải nghèo mãi cho người xa quê có chỗ hoài niệm.
Nhưng mình cũng thấy lạc. Như về một ngôi làng khác, chỉ trùng tên với làng của mình. Mình đi qua ngõ nhà cũ mà suýt không nhận ra, vì căn nhà ngói của nhà mình đã được người mua xây lại thành nhà hai tầng.
Những người cũ
Tới đầu ngõ, một bà cụ đang ngồi trên ghế nhựa trước cửa nhà. Bà nhìn mình chằm chằm, mắt kèm nhèm. Mình chào, bà không trả lời ngay. Rồi bà đứng dậy, chống gậy, đi lại gần, nhìn kỹ, gọi tên mình.
Đúng tên mình, tên ở nhà, cái tên mà mười năm nay không ai gọi. Mình đứng sững, rồi nắm tay bà. Bà là bà hàng xóm cũ, người hay cho mình kẹo lạc hồi bé. Bà bảo nhìn dáng đi là nhận ra, đi y như bố mày.
Rồi một ông chú họ, một cô bạn học cũ, một bác đánh xe bò ngày xưa, lần lượt nhận ra mình. Ai cũng gọi đúng tên, ai cũng hỏi bố mẹ có khoẻ không, con mấy đứa rồi, sao lâu không về. Câu hỏi nào cũng làm mình vừa ấm vừa ngượng.
Mình không nhớ hết tên họ. Có người mình phải ngập ngừng mãi mới nhận ra. Nhưng họ thì nhớ mình. Mình nhận ra, mình đã quên làng nhiều hơn làng đã quên mình.
Đám tang và những câu chuyện
Đám tang người họ hàng đông người. Làng vẫn giữ nếp cũ, cả xóm tới giúp, người dựng rạp, người nấu cơm, người lo hương hoa. Mình đứng giữa, không biết làm gì, được một bác dúi cho cái khăn tang, chỉ chỗ đứng.
Ngồi ăn cơm sau đám, mọi người kể chuyện. Chuyện người đã mất, chuyện làng mấy năm qua, ai lấy vợ lấy chồng, ai đi làm ăn xa, ai đã mất. Có những cái tên mình nghe mà giật mình, người mình nhớ còn khoẻ mạnh mà đã đi rồi.
Mình ngồi nghe, thỉnh thoảng gật đầu. Có người hỏi mình làm gì trên thành phố, mình kể qua. Họ gật gù, rồi chuyển sang chuyện khác. Mình nhận ra, ở đây, công việc của mình không quan trọng lắm. Quan trọng là mình là con nhà ai, cháu ai.
Cảm giác ấy lạ lắm. Ở thành phố, mình được biết tới qua công việc, chức danh. Ở đây, mình được biết tới qua bố, qua ông, qua cái dáng đi. Mình thấy nhỏ lại, mà cũng thấy được ôm lấy.
Quê là người còn nhớ mình
Chiều hôm sau, trước khi đi, mình ra đứng ở gốc cây gạo đầu làng. Nhìn vào làng, thấy những mái nhà mới, những con đường mới. Mình nghĩ quê mình không còn như trong trí nhớ nữa.
Nhưng rồi mình nghĩ tới bà cụ hàng xóm gọi đúng tên mình, tới ông chú dúi cho mình gói chè, tới những người ngồi kể chuyện trong đám tang. Mình nhận ra, quê không phải là những mái ngói, những con đường đất. Quê là những người còn nhớ mình.
Nhà cửa đổi, đường sá đổi, cây cối đổi. Nhưng chừng nào còn người gọi đúng tên mình ở đầu ngõ, chừng ấy mình còn có quê. Và mình biết, những người ấy đang già đi. Mười năm nữa, có thể không còn ai nhận ra mình.
Mình hứa với mình, sẽ không để thêm mười năm. Năm sau mình sẽ về, đưa con về. Để con được nghe những người già trong làng gọi tên bố mẹ nó, để con biết nó cũng có một nơi người ta nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều người về quê thấy lạc lõng?
Sau nhiều năm xa, cảnh vật thay đổi, người quen ít đi và bản thân mình cũng đã khác, nên không còn khớp với hình ảnh quê trong trí nhớ. Cảm giác lạc lõng ấy là bình thường và thường dịu đi khi gặp lại người cũ.
Làm sao giữ gắn bó với quê khi sống xa?
Có thể về thăm định kỳ, giữ liên lạc với họ hàng và người già trong làng, tham gia các dịp giỗ chạp, cưới hỏi khi có thể, và kể cho con cái nghe về quê hương.
Có nên đưa con về quê thường xuyên không?
Nếu điều kiện cho phép, đưa con về quê giúp con biết gốc gác, gặp họ hàng và trải nghiệm đời sống khác thành phố. Không cần về lâu, quan trọng là đều đặn và có người lớn kể chuyện cho con.
Làng quê Việt Nam thay đổi như thế nào những năm gần đây?
Nhiều làng quê có đường bê tông, điện, nước sạch, nhà kiên cố, dịch vụ tiện lợi hơn, đồng thời một số cảnh quan cũ như ao, luỹ tre, nhà ngói dần ít đi. Mức độ thay đổi khác nhau tuỳ từng vùng.
Đi đám tang ở quê cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc kín đáo, màu tối, giữ thái độ trang nghiêm, hỏi người trong họ về các nghi thức địa phương và sẵn lòng giúp việc khi được nhờ. Phong tục tang lễ mỗi vùng mỗi khác.
