Xuồng ba lá là chiếc xuồng nhỏ đóng từ ba tấm ván, chở người miền Tây đi học, đi chợ, đi thăm nhau qua những con kênh rợp bóng dừa nước, nơi mặt nước chính là con đường. Với nhiều người lớn lên ở vùng sông nước, tuổi thơ đi bằng mái chèo.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể lại theo lời dì út, người đã chèo xuồng đi học suốt mấy năm tiểu học ở một xóm kênh miền Tây. Dì kể chuyện này mỗi lần cả nhà ngồi ăn cơm chung.
Ba tấm ván và một mái chèo
Dì kể, nhà ngoại ở một xóm nhỏ ven kênh, trước mặt là kênh, sau lưng là ruộng. Hồi đó đường bộ chưa có, muốn đi đâu cũng phải đi xuồng. Nhà nào cũng có ít nhất một chiếc xuồng buộc ở bến trước nhà.
Chiếc xuồng ba lá của nhà ngoại do ông ngoại đóng. Một tấm ván đáy, hai tấm ván be hai bên, uốn cong ở mũi và lái. Xuồng nhỏ, nhẹ, chỉ chở được ba bốn người. Ông ngoại sơn dầu chai cho xuồng không thấm nước, năm nào cũng sơn lại.
Dì bảo chiếc xuồng ấy như một thành viên trong nhà. Ngoại đi chợ bằng nó, ông đi đồng bằng nó, tụi nhỏ đi học bằng nó. Nó chở lúa, chở rau, chở cả heo con đi bán. Có năm ngoại ốm, cũng nó chở ngoại ra trạm xá.
Dì kể tới đây, mắt sáng lên, giọng đổi khác. Mình hiểu, với dì, chiếc xuồng không phải đồ vật. Nó là một phần của cái nhà đã nuôi dì lớn lên.
Chèo xuồng đi học sớm mai
Năm dì bảy tuổi, dì bắt đầu tự chèo xuồng đi học. Trường cách nhà chừng hai cây số đường kênh. Sáng nào dì cũng dậy từ năm giờ, ăn vội chén cơm nguội, ôm cặp sách bọc ni lông xuống bến.
Dì kể, chèo xuồng phải học mấy tháng mới vững. Lúc đầu xuồng cứ xoay vòng, lật nghiêng, dì sợ khóc. Ông ngoại đứng trên bến chỉ, chèo bên này thì xuồng qua bên kia, muốn đi thẳng thì phải đổi bên đều tay. Dì té xuống kênh mấy lần, ướt hết, may là có ông kéo lên.
Rồi dì quen. Sáng sớm, sương còn trắng mặt kênh, dì một mình chèo xuồng đi. Tiếng mái chèo khua nước lách tách, tiếng chim kêu trong bụi dừa nước. Dì bảo có những buổi sáng yên đến mức nghe được cả tiếng cá quẫy.
Trên đường đi, gặp xuồng của mấy đứa bạn. Tụi nhỏ chèo song song, nói chuyện, có khi thi nhau chèo nhanh. Tới trường, cả chục chiếc xuồng buộc ở bến, như một bãi giữ xe trên mặt nước.
Hàng dừa nước hai bên kênh
Dì tả hai bên kênh là hàng dừa nước dày đặc. Tàu lá dài, xanh thẫm, vươn ra mặt nước, có chỗ che kín cả trời. Chèo xuồng dưới tán dừa nước như đi trong một đường hầm xanh mát.
Mùa dừa nước có trái, những buồng trái tròn nâu sẫm nằm sát gốc. Tụi nhỏ ghé xuồng vào, chặt một trái, tách ra ăn cùi trắng trong, ngòn ngọt, giòn giòn. Dì bảo đi học về là ghé ăn, không cần xin ai, dừa nước mọc khắp kênh.
Lá dừa nước người ta chặt về lợp nhà, làm vách. Nhà ngoại mái lá dừa nước, mát vào mùa nắng, mưa thì nghe tiếng mưa rơi trên lá lộp độp. Dì bảo nằm trong nhà lá dừa nghe mưa, ngủ ngon không gì bằng.
Có những đoạn kênh dừa nước mọc sát nhau, xuồng phải lách qua. Lá dừa cứa vào tay, vào mặt. Dì cười, bảo cái thời ấy da dẻ ai cũng xước, không ai để ý.
Ghé nhà nhau bằng xuồng
Dì kể, ở xóm kênh, thăm nhau là chèo xuồng tới. Nhà ai có đám giỗ, đám cưới, cả xóm chèo xuồng tới, bến nhà ấy chật cứng xuồng. Có hôm xuồng buộc dài tới cả trăm thước dọc bờ kênh.
Đi thăm nhau thì mang theo cái gì đó. Nải chuối, xâu cá, bó rau, có khi chỉ là mấy trái bông súng. Tới nơi, buộc xuồng ở bến, gọi vọng lên. Nhà ấy chạy ra đón, mời lên nhà uống nước.
Dì nhớ nhất những buổi chiều ngoại chèo xuồng đi thăm bà con, cho dì đi theo. Ngoại chèo chậm, vừa chèo vừa kể chuyện nhà này nhà kia. Đi qua bến nhà nào, ngoại cũng ghé lại hỏi han một câu. Chuyến đi ngắn mà về tới nhà đã tối.
Dì bảo, đi bằng xuồng thì chậm, nên người ta có thời gian dừng lại với nhau. Bây giờ đi xe máy, vèo một cái là qua, chẳng kịp chào ai.
Nước là đường
Bây giờ xóm cũ của dì đã có đường bê tông chạy dọc bờ kênh. Người ta đi xe máy, chiếc xuồng ít dùng dần. Nhiều nhà bán xuồng, hoặc để mục ở bến. Trường học có đường xe vào, tụi nhỏ đi xe đạp.
Chiếc xuồng của ông ngoại, cậu út vẫn giữ, buộc ở bến sau nhà. Lâu lâu cậu dùng để đi thăm lưới, đi hái bông súng. Dì về thăm, việc đầu tiên là xuống bến, ngồi lên xuồng, cầm mái chèo khua vài cái.
Mình theo dì về một lần. Dì chèo xuồng chở mình đi một vòng kênh. Dì chèo vẫn khéo, vẫn đều tay như chưa từng quên. Dưới tán dừa nước, dì im lặng, rồi bảo, ngày xưa dì nghĩ nước là đường, giờ mới biết nước là nhà.
Mình không hỏi dì nghĩa là gì. Mình chỉ ngồi đầu xuồng, nghe tiếng mái chèo lách tách, nhìn mặt kênh phẳng lặng, và nghĩ, có những nơi mà quê hương không nằm trên đất, mà nằm trên nước.
Câu hỏi thường gặp
Xuồng ba lá là gì?
Xuồng ba lá là loại xuồng nhỏ phổ biến ở miền Tây Nam Bộ, đóng từ ba tấm ván chính gồm một tấm đáy và hai tấm be. Xuồng nhẹ, linh hoạt, phù hợp đi lại trên kênh rạch nhỏ.
Dừa nước khác dừa thường thế nào?
Dừa nước là loài cây mọc ven sông rạch vùng nước lợ, thân ngầm, lá dài vươn từ gốc, trái mọc thành buồng sát mặt nước. Lá dừa nước được dùng lợp nhà, trái có cùi trắng ăn được.
Vì sao người miền Tây xưa đi lại chủ yếu bằng xuồng?
Vùng đồng bằng sông Cửu Long có mạng lưới kênh rạch dày đặc, đường bộ trước đây còn ít, nên xuồng ghe là phương tiện tiện lợi nhất để đi lại, chở hàng và giao thương.
Trẻ em đi học bằng xuồng cần lưu ý gì để an toàn?
Trẻ cần biết bơi, mặc áo phao, không đi khi trời giông gió hoặc nước chảy mạnh, và tốt nhất có người lớn hoặc bạn bè đi cùng. Gia đình nên kiểm tra xuồng thường xuyên.
Đi du lịch kênh rạch miền Tây nên chú ý gì?
Nên mặc áo phao khi lên xuồng ghe, ngồi giữa cho cân bằng, không đứng dậy đột ngột, bảo vệ điện thoại và giấy tờ khỏi nước. Hãy tôn trọng sinh hoạt của người dân hai bên bờ.
