Sau khi kinh doanh thất bại, cảm giác xấu hổ thường nặng hơn cả chuyện mất tiền, vì mình sợ ánh mắt người quen, sợ bị cho là kém cỏi. Điều giúp đứng dậy là tách sự việc ra khỏi giá trị con người mình, nói thật với người thân, nhìn lại để học chứ không để tự hành hạ, và cho mình một khoảng thời gian hồi sức trước khi bắt đầu lại.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mình kể chuyện một chị chủ quán cơm, nhân vật hư cấu. Chị dồn hết tiền tiết kiệm mở quán ở đầu phố, hai năm sau thì đóng cửa. Buổi sáng kéo cửa cuốn lần cuối, chị không dám nhìn sang nhà hàng xóm. Mấy tháng sau đó, chị đi chợ xa hơn để khỏi gặp người quen.
Vì sao thất bại làm mình xấu hổ đến vậy?
Khi mở quán, mình không chỉ bỏ vốn, mà còn đặt cả hy vọng, cả lời hứa với gia đình, cả cái tên của mình lên tấm biển. Quán đóng, mình thấy như chính mình bị gỡ xuống.
Ở những nơi mọi người biết nhau, chuyện làm ăn thua lỗ dễ thành đề tài bàn tán. Nỗi sợ người ta nói gì sau lưng có khi còn đáng sợ hơn khoản nợ trước mặt.
Xấu hổ còn khác với tiếc nuối. Tiếc nuối nói rằng mình đã làm một việc không thành. Xấu hổ nói rằng mình là người không ra gì. Câu thứ hai mới là thứ làm người ta thu mình lại.
Nhận ra sự khác nhau ấy là bước đầu: việc thất bại không có nghĩa là người thất bại.
Tách sự việc khỏi con người mình
Một quán ăn đóng cửa vì rất nhiều lý do: mặt bằng tăng giá, khách đổi thói quen, đối thủ mở gần, dịch bệnh, thiếu vốn, chọn sai món. Phần lớn những lý do ấy không nói gì về việc bạn có tử tế, chăm chỉ hay đáng quý không.
Hãy thử viết ra hai cột. Một cột là những gì mình đã làm tốt: món cơm được khách khen, nhân viên quý mình, mình dậy từ bốn giờ sáng suốt hai năm. Cột kia là những gì chưa ổn. Cả hai cột đều là sự thật.
Chị chủ quán trong chuyện kể khi viết ra mới nhận ra, khách quen vẫn nhắn hỏi chị nấu ở đâu để ghé ăn. Thứ thất bại là mô hình quán, không phải tay nghề của chị.
Mỗi lần câu mình thật vô dụng hiện lên, hãy sửa nó thành một câu chính xác hơn: quán của mình đã không trụ được, và mình đang học từ chuyện đó.
Đối diện người quen và lời bàn tán
Trốn tránh người quen có thể giúp mình đỡ ngượng vài tuần, nhưng lâu dài làm mình cô lập. Cô lập lại làm nỗi xấu hổ lớn thêm.
Chuẩn bị sẵn một câu trả lời ngắn khi có người hỏi: ừ, quán đóng rồi, làm ăn không như tính, giờ mình đang nghỉ ngơi rồi tính tiếp. Nói một cách bình thản, rồi chuyển chuyện. Phần lớn mọi người sẽ gật đầu và thôi.
Sẽ có vài người nói khó nghe. Lời của họ phản ánh họ nhiều hơn phản ánh bạn. Bạn không có nghĩa vụ giải thích cho tất cả.
Và bạn sẽ ngạc nhiên thấy nhiều người quanh mình cũng từng thất bại, chỉ là không ai kể. Khi mình kể thật, có khi người ta cũng mở lòng kể chuyện của họ.
Chị chủ quán trong chuyện kể, lần đầu quay lại chợ cũ, được bà bán rau hỏi một câu đúng kiểu người xóm: thế giờ cháu nấu cho ai ăn. Chị bật cười, và thấy cái chợ bỗng không còn đáng sợ nữa.
Nhìn lại để học, không để tự hành hạ
Sau một thời gian, khi lòng đã lắng, hãy ngồi nhìn lại một cách bình tĩnh: điều gì nằm trong tầm tay mình, điều gì không. Lần sau mình sẽ làm khác ở điểm nào.
Có thể nhờ một người có kinh nghiệm kinh doanh cùng nhìn lại. Một người đứng ngoài thường thấy những điều mình không thấy, và nói ra không kèm cảm giác tội lỗi.
Nhìn lại có giới hạn thời gian. Đừng để nó thành việc lặp đi lặp lại mỗi đêm. Ghi những bài học ra giấy, rồi gấp lại.
Những khoản nợ còn lại, nếu có, cần được xử lý rõ ràng với người có chuyên môn. Đừng để chúng thành nỗi lo không tên, cứ lởn vởn mỗi đêm mà không bao giờ được nhìn thẳng.
Hồi sức trước khi bắt đầu lại
Sau một thất bại, cơ thể và tinh thần đều mệt. Hãy cho mình một khoảng thời gian để ngủ đủ, ăn uống tử tế, ở bên gia đình, trước khi quyết định bước tiếp theo.
Bước tiếp theo có thể là mở lại theo cách khác, đi làm thuê một thời gian, học thêm, hoặc chuyển hẳn sang việc khác. Không có lựa chọn nào là thua cuộc.
Nếu bạn buồn kéo dài, mất ngủ, không muốn gặp ai, thấy mình là gánh nặng của gia đình, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người tin cậy và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay.
Chị chủ quán trong chuyện kể, một năm sau, nấu cơm hộp giao cho các văn phòng gần nhà. Không biển hiệu, không mặt bằng, nhưng khách quen vẫn tìm tới. Chị nói thất bại lần trước dạy chị biết mình giỏi gì, và đừng ôm những gì mình không cần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao bớt xấu hổ sau khi làm ăn thua lỗ?
Tách sự việc khỏi giá trị bản thân, nói thật với người thân, không trốn tránh người quen quá lâu và nhìn lại để học chứ không để tự trách.
Có nên giấu gia đình chuyện quán đóng cửa vì lỗ?
Không nên giấu lâu. Nói thật giúp gia đình cùng tính toán và giúp bạn không phải mang gánh nặng một mình.
Bao lâu thì nên kinh doanh lại sau thất bại?
Không có mốc chung. Hãy chờ tới khi đã hồi sức, đã nhìn lại bài học và có kế hoạch rõ ràng. Hỏi ý kiến người có kinh nghiệm trước khi bỏ vốn lần nữa.
Bị người quen bàn tán thì đối phó thế nào?
Chuẩn bị một câu trả lời ngắn, bình thản rồi chuyển chuyện. Bạn không cần giải thích cho tất cả mọi người.
Thất bại kinh doanh có thể dẫn tới trầm cảm không?
Có thể, nhất là khi kèm nợ nần và cảm giác xấu hổ kéo dài. Nếu buồn bã, mất ngủ kéo dài hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm bác sĩ ngay.
