Chiếc áo bà ba của má là thứ áo má mặc đi chợ, ra vườn, đi đám giỗ, với hai cái túi trước vạt áo đựng tiền lẻ, chìa khoá và đôi khi một viên kẹo cho con. Nó mang theo mùi chợ sớm, mùi khói bếp, mùi nắng, và mùi riêng của má mà không loại vải nào giữ được lâu như vậy.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về những chiếc áo bà ba của má, ở một xóm nhỏ miền Tây. Nếu bạn là người miền Nam, có lẽ trong nhà bạn cũng từng có một người mặc áo như thế.
Mấy cái áo trên sào
Hồi nhỏ, mình nhớ má có bốn năm cái áo bà ba, phơi trên cây sào tre sau nhà. Cái màu nâu đất để đi làm vườn. Cái màu trắng ngà để đi chùa. Cái in bông nhỏ màu tím để đi chợ. Cái màu xanh dương mới nhất để đi đám tiệc.
Áo bà ba của má may bằng vải mỏng, mặc mát. Cổ tròn, xẻ giữa, cài nút, tay áo dài, hai túi trước vạt. Má mặc với cái quần đen, có khi là quần lãnh, có khi là quần vải thường.
Mình hay lấy mấy cái áo ấy ra mặc thử khi má đi vắng. Áo rộng thùng thình, tay áo dài tới đầu gối, vạt áo lòng thòng. Mình đứng trước cái gương nhỏ, xoay qua xoay lại, giả làm má đi chợ.
Có lần má về bất ngờ, thấy mình mặc áo của má, đứng cười. Má không la, chỉ nói, lớn lên má may cho cái vừa. Mình không biết lúc đó má có buồn không, vì mình làm nhăn áo. Má không bao giờ nói.
Hai cái túi trước bụng
Thứ mình nhớ nhất là hai cái túi áo của má. Túi bên phải đựng tiền lẻ, mấy tờ giấy bạc gấp làm tư, ít đồng xu. Túi bên trái đựng chìa khoá, cái lược nhỏ, khi thì tờ giấy ghi đồ cần mua.
Mỗi lần má đi chợ về, mình chạy ra đón, việc đầu tiên là thò tay vô túi áo má. Có hôm có viên kẹo dừa, có hôm có cái bánh ít gói lá chuối, có hôm chẳng có gì ngoài tiền thối. Mình vẫn thò tay vô, như một thói quen.
Có lần mình thò tay vô túi, lấy ra một tờ giấy nhỏ. Trên đó má viết bằng bút chì, nét chữ run run, mấy dòng: tiền học, tiền thuốc bà, tiền phân. Phía dưới gạch hai gạch. Mình không hiểu, nhét lại vô túi.
Lớn lên, mình mới hiểu tờ giấy ấy là sổ chi tiêu của má. Má không có sổ sách gì, chỉ có cái túi áo và mấy mảnh giấy. Cả cái nhà được má tính toán trong cái túi áo nhỏ xíu ấy.
Má đi chợ sớm
Má đi chợ từ khi trời chưa sáng. Má gánh mấy rổ rau, mấy chục trứng vịt, có khi mấy con gà, chèo xuồng ra chợ nổi hoặc đi bộ ra chợ xã. Mình nằm trong mùng, nghe tiếng má lục đục dưới bếp, tiếng má vén mùng nhìn tụi nhỏ, rồi tiếng cửa khép lại.
Có những ngày được theo má đi chợ. Mình ngồi đầu xuồng, sương sớm ướt tóc. Má chèo phía sau, áo bà ba nâu bay nhẹ trong gió. Mặt kênh mờ sương, hàng dừa nước hai bên in bóng đen.
Tới chợ, má ngồi xổm bên mấy rổ rau, mời khách, mặc cả, thối tiền. Má nói chuyện với ai cũng cười. Bà bán cá bên cạnh, cô bán bánh phía trước, ai cũng quen má. Có người mua rau của má mà không trả giá, má cho thêm một nắm.
Về tới nhà, áo bà ba của má ướt đẫm mồ hôi sau lưng, vương mùi cá, mùi rau, mùi sương. Má thay áo, giặt ngay, phơi lên sào. Chiều lại mặc cái khác ra vườn. Ngày nào cũng vậy, như một vòng quay.
Má may áo
Áo bà ba của má phần lớn là má tự may. Nhà có cái máy may đạp chân cũ, má mua lại của một bà trong xóm. Tối tối, sau khi dọn dẹp xong, má ngồi bên máy may dưới ngọn đèn, đạp lạch cạch.
Má may áo cho má, may áo cho bà, may đồ cho tụi nhỏ. Mình nằm trên bộ ván, nghe tiếng máy may đều đều, nhìn bóng má in trên vách. Có khi ngủ quên, sáng dậy đã thấy cái áo mới gấp gọn đầu giường.
Có một năm Tết, má may cho mình một cái áo bà ba nhỏ, vải in bông hồng, vừa khít người. Mình mặc đi chúc Tết khắp xóm, ai cũng khen. Mình hãnh diện lắm, đi đâu cũng khoe áo má may.
Cái áo ấy mình mặc tới khi chật không cài được nút nữa. Má tháo nút, đính lại cho rộng ra một chút. Tới khi không thể nới thêm, má cất vô rương. Bây giờ cái áo vẫn còn trong rương ở quê, ố vàng, nhỏ xíu.
Chiếc áo cũ trong tủ
Má bây giờ đã già, ít đi chợ, ít ra vườn. Má vẫn mặc áo bà ba, nhưng là áo con cháu mua sẵn, vải đẹp hơn, màu tươi hơn. Cái máy may đạp chân nằm im trong góc, phủ tấm vải.
Lần về quê gần đây, mình mở tủ của má, thấy cái áo bà ba nâu cũ, cái má mặc đi làm vườn ngày xưa. Áo đã sờn vai, bạc màu, có mấy chỗ vá. Mình hỏi sao má còn giữ. Má nói, cái đó mặc quen, bỏ thấy tiếc.
Mình cầm cái áo lên, áp vào mặt. Vẫn còn mùi của má, mùi nắng, mùi xà bông cũ, mùi dầu gió. Mình đứng lặng một lúc lâu. Má đứng ngoài cửa nhìn, không nói gì, rồi đi xuống bếp.
Mình không xin cái áo ấy. Mình để nó lại trong tủ của má. Có những thứ không nên mang đi, mà nên để nguyên chỗ của nó, để mỗi lần về còn được mở tủ ra, còn được thấy. Như thể má vẫn còn mặc nó ra vườn mỗi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Áo bà ba là gì?
Áo bà ba là trang phục truyền thống quen thuộc của người miền Nam, nhất là vùng sông nước miền Tây. Áo thường cổ tròn hoặc cổ trái tim, xẻ giữa cài nút, tay dài, có túi trước vạt, mặc cùng quần dài.
Vì sao áo bà ba phổ biến ở miền Tây?
Áo bà ba may bằng vải mỏng, rộng rãi, dễ mặc và thoáng mát, hợp với khí hậu nóng ẩm và công việc đồng áng, sông nước. Kiểu áo đơn giản nên ai cũng có thể mặc hằng ngày.
Áo bà ba khác áo dài thế nào?
Áo dài có tà dài phủ quá gối, ôm dáng, thường dùng cho dịp trang trọng. Áo bà ba ngắn ngang hông, rộng hơn, chủ yếu mặc hằng ngày khi làm việc, đi chợ.
Giữ lại áo cũ của cha mẹ có ý nghĩa gì?
Quần áo cũ của cha mẹ thường mang mùi hương và ký ức gắn với một thời. Nhiều người giữ lại một vài món như một kỷ vật, để nhớ về những năm tháng vất vả của gia đình.
Làm sao bảo quản áo vải cũ để lâu không hỏng?
Nên giặt sạch, phơi khô hẳn, gấp gọn và cất ở nơi khô ráo, thoáng, tránh ánh nắng trực tiếp lâu ngày. Có thể đặt kèm túi hút ẩm và thỉnh thoảng mang ra phơi gió.
