Cây gạo đầu làng tháng ba là cây cổ thụ trút sạch lá rồi bung hoa đỏ rực trên những cành trơ trụi, như ai đốt một đống lửa lớn giữa trời. Chim sáo kéo về ríu rít, hoa rụng đỏ cả mặt đường, rồi ít lâu sau những sợi bông trắng bay khắp làng như tuyết. Nhiều làng Bắc Bộ đếm mùa theo cây gạo.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những cái cây đứng ở một chỗ lâu hơn bất kỳ ai trong làng. Tập này mình kể về cây gạo ở đầu làng mình, người canh cửa im lặng của cả một vùng quê.
Người canh cửa của làng
Cây gạo đứng ở đầu làng, ngay chỗ con đường đất rẽ từ đường cái vào. Thân to tới mức ba bốn đứa trẻ con nắm tay nhau mới ôm hết. Vỏ cây sần sùi, có những cái gai nhọn như mũi đinh. Rễ nổi lên mặt đất như những con rắn khổng lồ nằm ngủ.
Không ai biết chính xác cây gạo bao nhiêu tuổi. Ông bảo hồi ông còn nhỏ cây đã to như thế. Bà bảo hồi bà về làm dâu, cây đã đứng đó. Có lẽ cây đã ở đó trước khi có ai trong làng còn nhớ.
Đi xa về, việc đầu tiên mình thấy là cây gạo. Từ ngoài đường cái nhìn vào, cái tán cao vượt hẳn rặng tre, ai cũng biết đó là làng mình. Như một cái cột mốc, một người đứng chờ ở cửa.
Hồi bé mình sợ cây gạo. Người lớn bảo cây gạo cao, có nhiều chim, có ma. Mình đi qua gốc gạo buổi tối là chạy. Lớn lên mới biết người lớn nói vậy để trẻ con không trèo, không nghịch quanh gốc cây có gai.
Tháng ba, lửa trên cành
Mùa đông, cây gạo trơ trụi, cành khẳng khiu, đen sẫm trên nền trời xám. Trông như một cây chết. Rồi khoảng tháng ba, những nụ hoa bắt đầu nhú ra, ban đầu nâu sẫm, rồi đỏ dần.
Một sáng, đi học ngang qua, mình ngẩng lên và đứng sững lại. Cả cây gạo nở bung, đỏ rực, không một chiếc lá. Mỗi bông hoa to bằng nắm tay, năm cánh dày, đỏ như son. Cả cái cây như đang cháy giữa trời xuân.
Người đi đường dừng xe lại nhìn. Mấy bà đi chợ đứng dưới gốc, ngước lên, nói với nhau, năm nay gạo nở đẹp quá. Ông cụ đầu làng chắp tay sau lưng, đứng nhìn rất lâu, không nói gì.
Mình hay nghĩ cây gạo dạy người ta một điều. Có những lúc trông mình trơ trụi, khô héo, như đã hết. Nhưng bên trong vẫn đang chuẩn bị. Đến mùa của mình, nó sẽ nở, đỏ rực, không cần lá cũng đẹp.
Chim sáo kéo về
Hoa gạo nở là chim kéo về. Chim sáo, chim chào mào, chim sẻ, đủ cả. Chúng đậu kín trên cành, hút mật hoa, ríu rít từ sáng tới chiều. Đứng dưới gốc gạo nghe như có cả một cái chợ trên trời.
Bọn trẻ con đứng dưới gốc, ngửa cổ lên đếm chim, đếm mãi không xuể. Có đứa bắt chước tiếng sáo kêu, huýt sáo inh ỏi. Lũ chim chẳng thèm để ý, vẫn ríu rít với nhau.
Ông bảo ngày xưa người làng nhìn chim về hoa gạo mà biết mùa. Chim về đông là mùa xuân ấm, cấy lúa được. Chim về ít là trời còn rét, phải chờ thêm. Mình không biết điều ấy có đúng không, nhưng thích cái cách người xưa đọc trời qua một cái cây.
Bây giờ mình sống ở thành phố, mỗi tháng ba thấy người ta chụp ảnh hoa gạo đăng lên mạng. Ảnh đẹp, rực rỡ. Nhưng ảnh không có tiếng chim. Mà với mình, hoa gạo không có tiếng chim thì chưa phải hoa gạo.
Hoa rụng đỏ đường và bông gạo bay
Hoa gạo rụng nguyên bông, không rụng từng cánh. Mỗi lần gió thổi, một bông hoa đỏ rơi xuống, kêu bịch một tiếng trên mặt đường. Cả con đường đầu làng đỏ một màu, như ai trải thảm đón khách.
Trẻ con nhặt hoa gạo về chơi đồ hàng, xâu thành chuỗi, làm vòng đeo cổ. Mấy bà cụ nhặt hoa gạo về phơi khô, bảo để nấu canh. Mình chưa ăn canh hoa gạo bao giờ, chỉ nghe kể.
Hết mùa hoa, cây gạo kết quả. Quả gạo to, dài, xanh, rồi khô lại, nứt ra. Từ trong quả, những sợi bông trắng muốt bay ra theo gió, bay khắp làng, đậu lên mái nhà, vướng vào tóc người, trôi trên mặt ao.
Mẹ nhặt bông gạo về, phơi khô, nhồi gối. Gối bông gạo mềm, xốp, thơm mùi nắng. Mình nằm cái gối ấy suốt những năm tiểu học. Bây giờ nghĩ lại, mình đã gối đầu lên một phần của cây gạo đầu làng mà không biết.
Mốc thời gian của cả làng
Người làng mình hay lấy cây gạo làm mốc. Hôm gạo nở là hôm đứa này đứa kia sinh ra. Năm gạo nở muộn là năm rét đậm. Mùa bông gạo bay là lúc chuẩn bị gặt chiêm. Cây gạo như cuốn lịch của cả làng, không chữ, không số.
Lần về quê gần đây, mình thấy quanh gốc gạo người ta đã xây một cái bục gạch, để ghế đá cho người già ngồi. Gốc cây được rào lại, có cái biển nhỏ ghi cây cổ thụ. Mình mừng vì làng biết giữ cây.
Mình ngồi trên ghế đá dưới gốc gạo, đúng tháng ba. Hoa nở đỏ trên đầu, chim sáo ríu rít, một bông hoa rơi xuống ngay cạnh chân. Mình nhặt lên, cầm trong tay, nặng, dày, đỏ thắm.
Mình nghĩ tới những người đã ngồi dưới gốc cây này trước mình. Ông, bà, những người mình chưa từng gặp. Cây vẫn nở hoa, mùa nào cũng vậy. Người thì đi, người thì đến. Có một thứ đứng yên giữa tất cả, và mình thấy biết ơn vì nó vẫn còn đứng đó.
Câu hỏi thường gặp
Hoa gạo nở vào tháng mấy?
Ở miền Bắc, cây gạo thường nở hoa vào khoảng tháng hai, tháng ba dương lịch, khi cây đã rụng hết lá. Mùa hoa kéo dài vài tuần, thời điểm sớm muộn tuỳ thời tiết từng năm.
Vì sao cây gạo thường trồng ở đầu làng?
Ở nhiều làng Bắc Bộ, cây gạo, cây đa, cây đề thường được trồng hoặc giữ lại ở đầu làng, gần đình, chùa, bến nước. Chúng to, sống lâu, nên thành dấu mốc nhận biết và gắn với đời sống tinh thần của làng.
Bông gạo dùng để làm gì?
Ngày xưa, bông từ quả gạo được người dân nhặt về phơi khô để nhồi gối, nhồi đệm vì nhẹ, xốp và mềm. Bây giờ ít người còn dùng nhưng nhiều gia đình vẫn nhớ chiếc gối bông gạo.
Vì sao chim kéo về cây gạo khi hoa nở?
Hoa gạo to, nhiều mật, nở trên cành trơ lá nên chim dễ đậu và hút mật. Mùa hoa vì vậy thu hút nhiều loài chim, làm cây gạo trở nên rộn ràng.
Làm sao để giữ gìn cây cổ thụ trong làng?
Có thể rào gốc để tránh va chạm, không đổ rác, không đốt lửa quanh gốc và báo chính quyền địa phương khi cây có dấu hiệu sâu bệnh, nghiêng đổ. Nhiều nơi còn đăng ký cây cổ thụ để được chăm sóc tốt hơn.
