Chiều ba mươi Tết xưa là buổi chiều cả nhà lau dọn, nồi nước lá mùi sôi lục bục trên bếp, và ai cũng ngóng ra đầu ngõ chờ một người đi chợ muộn trở về. Nó là buổi chiều chậm nhất trong năm, cũng là buổi chiều được nhớ lâu nhất.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có thể năm nay bạn đang ở xa nhà, hoặc đang tất bật với cả trăm việc cuối năm. Mình mời bạn dừng lại mười lăm phút, cùng mình về một buổi chiều cuối năm của rất nhiều năm về trước.
Mọi thứ trong nhà đều được lau lại
Từ sáng ba mươi, nhà mình đã như một công trường. Bố trèo lên ghế lau bàn thờ, lau từng cái chân nến, cái lư hương, cẩn thận như đang làm một việc thiêng. Mẹ giặt rèm, giặt áo gối. Chị cả quét mạng nhện trên trần bằng cái chổi buộc vào đầu sào.
Mình được giao lau cửa sổ và những cái chén uống trà. Mấy cái chén nhỏ xíu, men đã rạn, mình lau từng cái, úp lên khay. Mẹ dặn đi dặn lại đừng làm vỡ, ngày Tết vỡ đồ là không hay. Mình cầm chén mà tay run run.
Đến trưa, căn nhà như được thay một lớp da mới. Nền gạch sạch bóng, bàn ghế kê lại ngay ngắn, cái lịch cũ được gỡ xuống, chỗ treo lịch mới còn trống chờ sang năm. Mùi nước lau nhà trộn với mùi hương trầm mới thắp thử.
Mình nhớ cảm giác đứng giữa căn nhà ấy, thấy mọi thứ vừa quen vừa lạ. Như thể căn nhà cũng biết sắp sang năm mới, cũng đang ngồi thẳng lưng chờ đợi.
Nồi nước lá mùi trên bếp
Chiều xuống, mẹ đun một nồi nước lá mùi thật to. Thứ lá mùi già đã ra hoa, ra hạt, mẹ mua từ phiên chợ trước, phơi trên giàn. Nước sôi lên, mùi thơm hăng hắc toả khắp gian bếp, len cả lên nhà trên.
Người lớn bảo tắm nước lá mùi chiều ba mươi là để rửa đi những điều không may của năm cũ, sang năm mới người sạch sẽ, thơm tho. Mình không hiểu lắm, chỉ biết đó là lần tắm duy nhất trong năm mà không phải bị gọi mãi mới chịu đi.
Mẹ pha nước trong cái chậu nhôm to, đặt trong gian buồng tắm quây bằng phên tre. Gió bấc lùa qua khe phên lạnh buốt. Nước lá mùi nóng hổi, mình ngồi co ro trong chậu, hơi nước bốc lên mờ cả mắt, mùi thơm ngấm vào da, vào tóc.
Tắm xong, mặc bộ quần áo sạch, mình chạy ra sân, người còn bốc hơi nghi ngút. Mùi lá mùi theo mình suốt buổi tối, theo cả vào giấc ngủ. Đến tận bây giờ, mỗi khi ngửi thấy mùi rau mùi già, mình vẫn thấy như sắp Tết.
Cành đào và chờ một người về
Bố là người đi chợ cuối cùng. Chiều ba mươi bố mới đạp xe ra chợ huyện mua nốt mấy thứ còn thiếu và một cành đào. Bố bảo chiều ba mươi đào rẻ, người bán muốn về nhà sớm. Mình nghĩ bố nói thế để mẹ khỏi tiếc tiền.
Trời tối dần, gió lạnh hơn, mà bố vẫn chưa về. Cả nhà làm việc nhưng ai cũng nghe ngóng ra ngõ. Mẹ chốc chốc lại ra cổng nhìn. Mình đứng ở cửa, cứ thấy ánh đèn xe đạp nào thấp thoáng ngoài đường làng là tim đập nhanh.
Rồi bố về, cành đào buộc sau xe, nụ còn chúm chím, mấy bông đã hé. Bố rét đến tím môi mà cười rất tươi. Mẹ đỡ cành đào, trách bố đi lâu thế, nhưng giọng nhẹ như vừa trút được gánh nặng.
Cắm cành đào vào cái lọ sành ở góc nhà, căn nhà như sáng lên. Mình không nhớ năm ấy cành đào đẹp hay xấu. Mình chỉ nhớ cái cảm giác cả nhà đã đủ, không thiếu ai, Tết có thể bắt đầu.
Bữa cơm chiều cuối năm
Bữa cơm chiều ba mươi bao giờ cũng muộn. Mẹ dọn một mâm cúng tất niên, bố thắp hương khấn mời ông bà về ăn Tết với con cháu. Khói hương bay chầm chậm trong ánh đèn vàng, mình đứng sau lưng bố, chắp tay, không biết khấn gì, chỉ mong năm mới được thêm quần áo mới.
Cả nhà ngồi quây quần ăn cơm, câu chuyện toàn những việc của năm cũ. Năm nay lúa được hay mất, con lợn bán được bao nhiêu, đứa nào học khá lên. Không ai trách ai điều gì trong bữa cơm này, như có một luật ngầm.
Ăn xong, mẹ không vội dọn. Mẹ ngồi lâu hơn thường lệ, nhìn từng đứa con, như đang đếm. Lúc ấy mình không hiểu. Bây giờ mình hiểu, mẹ đang cảm ơn một năm đã đi qua mà nhà vẫn đủ người.
Bên ngoài, xóm làng đã lác đác tiếng người gọi nhau, tiếng trẻ con cười. Đêm ba mươi tối đen như mực, không trăng, nhưng nhà nào cũng sáng đèn. Cái lạnh cuối năm và hơi ấm trong nhà đứng sát bên nhau, rõ rệt đến lạ.
Chiều ba mươi bây giờ
Giờ đây chiều ba mươi của mình thường là trên một chuyến xe về quê, hoặc là cố gắng xong nốt việc ở cơ quan. Nhà ở phố không có gian tắm quây phên, cũng chẳng mấy ai đun nước lá mùi. Đào mua sẵn từ trước cả tuần, siêu thị mở tới tối.
Mình không nghĩ Tết bây giờ kém đi. Nó chỉ khác. Có những thứ nhẹ nhàng hơn, đỡ vất vả cho người mẹ, người cha. Nhưng có những thứ mình muốn tự tay giữ lại, như một cái nghi lễ nhỏ cho riêng mình.
Năm ngoái, mình mua một bó rau mùi già ở chợ, đun một nồi nước nhỏ trên bếp ga, rồi pha vào chậu tắm. Căn hộ nhỏ thơm lừng. Con mình hỏi mùi gì thế. Mình kể cho con nghe về nồi nước lá mùi của bà nội, về gian tắm quây phên, về gió bấc.
Con nghe rồi quên, cũng không sao. Mình làm không phải để con nhớ, mà để chính mình nhớ. Chiều ba mươi là buổi chiều để nhớ, và có khi chỉ cần một mùi hương là đủ đưa mình về.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa tắm nước lá mùi chiều ba mươi Tết?
Theo phong tục dân gian ở nhiều vùng, tắm nước lá mùi chiều cuối năm là để gột rửa những điều không may của năm cũ, đón năm mới thơm tho, sạch sẽ. Lá mùi già có mùi thơm dễ chịu nên được chọn.
Lá mùi dùng để tắm là loại nào?
Người ta thường dùng cây rau mùi đã già, ra hoa ra hạt, cả thân và rễ. Cây già có mùi thơm đậm hơn rau mùi non dùng để ăn.
Cúng tất niên là gì?
Cúng tất niên là lễ cúng cuối năm, thường vào chiều ba mươi hoặc ngày cuối tháng Chạp, để tạ ơn tổ tiên một năm đã qua và mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Mâm cỗ tuỳ phong tục từng vùng, từng nhà.
Vì sao chiều ba mươi lại được nhiều người nhớ?
Đó là lúc mọi việc chuẩn bị đã xong, người đi xa đã về, cả nhà cùng ngồi lại bên nhau. Không khí vừa bận rộn vừa chờ đợi tạo nên cảm xúc rất riêng, khó quên.
Ở thành phố có thể giữ không khí chiều cuối năm thế nào?
Có thể giữ một vài việc nhỏ cả nhà cùng làm như lau bàn thờ, cắm hoa, nấu một mâm cơm cuối năm và ngồi ăn với nhau không vội. Không cần đủ nghi thức, cái quan trọng là cùng nhau.
