Chiều chăn trâu trên đê là những buổi chiều đứa trẻ quê dắt trâu ra bãi cỏ ven đê, ngồi trên lưng trâu đọc truyện, chơi trò với bạn, ngắm mặt trời lặn trên sông, và lùa trâu về khi khói bếp trong làng bắt đầu bốc lên. Với nhiều người, đó là những giờ phút tự do nhất của tuổi thơ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Bây giờ trâu ít dần trên đồng, máy cày đã thay phần lớn việc của trâu. Tập này mình kể về con trâu nhà mình và những buổi chiều trên đê.
Con trâu cái hiền lành
Nhà mình có một con trâu cái, lông đen xám, sừng cong vút, mắt to và hiền. Bố mua nó từ hồi nó còn nhỏ, nuôi tới khi nó thành trâu cày giỏi nhất xóm. Cả nhà gọi nó là cái Mốc, vì lông nó có mấy vệt xám như mốc.
Mùa cày, cái Mốc kéo cày cả buổi sáng, chiều được nghỉ. Việc chăn nó là việc của mình. Từ năm lên tám, chiều nào đi học về mình cũng dắt nó ra đê ăn cỏ, tới khi trời nhá nhem mới về.
Lúc đầu mình sợ nó. Con trâu to gấp mấy lần mình, sừng nhọn hoắt, thở phì phì. Bố dắt tay mình lại gần, bảo cứ xoa vào cổ nó, nó hiền lắm. Mình run run đặt tay lên, lông nó ram ráp, ấm. Nó quay đầu lại nhìn mình, chớp mắt, rồi lại cúi xuống ăn.
Từ đó mình với cái Mốc thành đôi bạn. Mình nói chuyện với nó, kể chuyện ở lớp, kể chuyện bị cô mắng. Nó không hiểu, nhưng cứ thỉnh thoảng lại quay đầu nhìn mình, như đang nghe.
Ngồi trên lưng trâu đọc truyện
Trên đê có những bãi cỏ non xanh mướt. Cái Mốc thả dọc theo đê mà ăn, chậm rãi, gặm từng búi. Mình leo lên lưng nó, ngồi vắt vẻo, lấy cuốn truyện mượn của bạn ra đọc.
Ngồi trên lưng trâu đọc truyện là thú vui nhất trên đời. Lưng trâu rộng, ấm, lắc lư theo từng bước. Gió đê thổi mát, lật giấy sột soạt. Mình đọc say sưa, quên cả thời gian, có lúc ngẩng lên thấy trâu đã đi xa cả quãng.
Những cuốn truyện ấy mình đọc đi đọc lại, rách bìa, quăn mép. Truyện cổ tích, truyện phiêu lưu, truyện về những vùng đất xa xôi. Ngồi trên lưng trâu giữa cánh đồng, mình mơ tới những thành phố, những biển cả, những ngọn núi tuyết.
Bây giờ nghĩ lại, mình buồn cười. Hồi đó mơ đi xa, bây giờ ở xa rồi lại mơ được ngồi trên lưng trâu. Có lẽ người ta luôn mơ cái mình không có. Nhưng mình biết chắc, mình đã đọc những trang sách hay nhất đời mình trên lưng cái Mốc.
Bạn chăn trâu
Trên đê không chỉ có mình. Bọn trẻ chăn trâu trong xóm tụ tập cả. Trâu thả ăn cỏ, người thì tụ lại chơi. Đánh khăng, đánh đáo, chơi ô ăn quan trên mặt đất, có khi đấu vật trên bãi cỏ.
Có những chiều bọn mình đào khoai, bắt châu chấu nướng ăn. Có đứa mang theo nắm muối ớt, hái mấy quả ổi dại ven đê, chấm muối ăn chua chảy nước mắt. Mấy đứa con gái hái hoa dại kết vòng, đội lên đầu trâu, lũ trâu đứng ngơ ngác.
Cũng có lúc cãi nhau, đánh nhau, rồi giận nhau. Nhưng chỉ cần trâu đứa này lạc sang ruộng nhà người, cả bọn lại chạy đi đuổi giúp, quên luôn chuyện giận. Trên đê, không ai giận ai được lâu.
Bây giờ những đứa bạn chăn trâu ngày ấy mỗi người một nơi. Thỉnh thoảng gặp nhau, câu chuyện bao giờ cũng quay về những chiều trên đê, về con trâu nhà đứa nào hay húc, về lần cả bọn đuổi trâu lạc tới tối mịt.
Hoàng hôn trên sông
Chiều muộn, mặt trời xuống thấp dần phía bên kia sông. Cả mặt sông đỏ rực, lấp lánh. Những cánh buồm nâu trôi chậm, những con thuyền về bến. Đàn cò bay thành hàng về phía rặng tre.
Mình ngồi trên lưng cái Mốc, lặng nhìn. Không đọc truyện, không chơi nữa. Chỉ ngồi nhìn mặt trời lặn. Con trâu cũng ngừng ăn, đứng im, quay đầu về phía sông như đang ngắm cùng.
Mình không biết diễn tả cảm giác ấy thế nào. Không vui, không buồn. Chỉ thấy lòng lắng xuống, rộng ra, như mặt sông. Có lẽ đó là những giây phút đầu tiên mình biết thế nào là yên bình.
Rồi khói bếp trong làng bắt đầu bốc lên, từng sợi, từng sợi. Mình biết đã tới giờ về. Mình vỗ vào cổ cái Mốc, nó hiểu, chậm rãi quay đầu, đi về phía làng.
Con trâu chậm dạy mình kiên nhẫn
Cái Mốc đi rất chậm. Có những lần mình vội về xem ti vi, giục nó đi nhanh, nó vẫn chậm rãi. Đánh thì nó đứng lại, không đi. Mình bực bội, rồi đành chịu, đi theo nhịp của nó.
Bố bảo trâu có nhịp của trâu, mình phải theo nó, không bắt nó theo mình được. Lúc ấy mình không thích câu ấy. Lớn lên, gặp những việc không vội được, những người không thể ép được, mình lại nhớ cái Mốc.
Cái Mốc già đi khi mình học cấp ba. Nó không kéo cày được nữa. Bố bán nó cho một người ở làng bên. Hôm người ta tới dắt đi, mình trốn trong buồng, không ra. Nghe tiếng nó rống một tiếng ở ngõ, mình khóc.
Bây giờ đồng làng mình chủ yếu là máy cày. Thỉnh thoảng còn vài con trâu, nhưng ít trẻ con chăn. Lần về quê gần đây, mình ra đê ngồi một buổi chiều. Bãi cỏ vẫn xanh, sông vẫn đỏ lúc hoàng hôn. Chỉ thiếu một tấm lưng trâu ấm và một cuốn truyện rách bìa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ con ở quê ngày xưa hay đi chăn trâu?
Trâu là sức kéo chính của nhà nông nên được chăm sóc kỹ. Việc dắt trâu đi ăn cỏ không quá nặng nên thường giao cho trẻ con sau giờ học, vừa giúp gia đình vừa là thời gian chơi với bạn bè.
Trẻ em chăn trâu cần lưu ý gì để an toàn?
Không đứng sau hoặc quá gần sừng trâu khi trâu đang cáu, không trêu chọc trâu, không cho trâu xuống nước sâu khi trẻ đang ngồi trên lưng. Trẻ nhỏ nên có người lớn hướng dẫn.
Những trò chơi dân gian nào hay chơi khi chăn trâu?
Trẻ chăn trâu hay chơi đánh khăng, đánh đáo, ô ăn quan, thả diều, đấu vật, bắt châu chấu. Đây là những trò chơi đơn giản, dùng vật liệu sẵn có ngoài đồng.
Con trâu có vai trò gì với người nông dân Việt?
Con trâu từng là sức kéo chính để cày bừa, gắn bó với nhà nông qua nhiều thế hệ. Trong văn hoá Việt, trâu tượng trưng cho sự cần cù, chịu khó và xuất hiện nhiều trong ca dao, tục ngữ.
Vì sao trâu ngày càng ít trên đồng ruộng?
Máy cày, máy bừa ngày càng phổ biến, làm nhanh và ít tốn công chăm sóc hơn, nên nhiều gia đình không còn nuôi trâu để cày. Trâu vẫn được nuôi ở một số vùng cho lấy thịt hoặc ở nơi ruộng khó đưa máy vào.
