Cơi trầu của bà là chiếc khay nhỏ đựng lá trầu, quả cau, chút vôi và con dao têm, thứ đồ gần như không rời tay bà suốt mấy chục năm. Nó là lời mời khách, là niềm vui tuổi già, và là thứ mùi hương mà đứa cháu lớn lên rồi vẫn nhận ra trong đám đông.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ngày nay ít người còn ăn trầu, nhiều bạn trẻ có khi chưa từng thấy một miếng trầu têm. Tập này mình kể về miếng trầu của bà, không phải để khuyên ai ăn trầu, mà để nhớ một nếp sống đã từng rất quen.
Chiếc cơi sơn đỏ bên đầu giường
Bà có một chiếc cơi trầu bằng gỗ, sơn đỏ, lâu năm đã tróc sơn ở mép. Cơi đặt trên cái tráp nhỏ ở đầu giường, cạnh cái ống nhổ bằng đồng. Sáng ra, việc đầu tiên bà làm sau khi súc miệng là mở cơi, têm một miếng trầu.
Trong cơi có mấy lá trầu không xanh mướt, gói trong mảnh khăn ẩm cho khỏi héo. Mấy quả cau bổ sẵn thành miếng. Một cái hộp nhỏ đựng vôi, trắng như kem. Một con dao nhỏ lưỡi cong, bà dùng để bổ cau và quệt vôi.
Mình hay ngồi bên giường nhìn bà têm trầu. Bà lấy một lá trầu, lau sạch, quệt một chút vôi lên mặt lá, đặt miếng cau vào, rồi cuộn lá lại, gài chặt bằng chính cuống lá. Tay bà làm nhanh, khéo, như đã làm hàng vạn lần.
Mùi trầu cay cay, nồng nồng, lẫn với mùi cau chát, mùi vôi hăng. Cả cái buồng của bà lúc nào cũng thoang thoảng mùi ấy. Đến tận bây giờ, mình vẫn gọi đó là mùi của bà.
Miếng trầu là đầu câu chuyện
Nhà có khách, việc đầu tiên bà làm là mời trầu. Bà bưng cơi ra, đặt lên bàn, mời khách têm một miếng. Khách là người già thì nhận ngay, hai bà ngồi nhai trầu, chuyện trò rôm rả. Khách là người trẻ thì từ chối, bà cũng cười, không ép.
Bà hay nói câu miếng trầu là đầu câu chuyện. Mình hỏi nghĩa là sao. Bà bảo ngày xưa người ta gặp nhau là mời trầu trước, có miếng trầu rồi mới nói chuyện, chuyện vui, chuyện buồn, chuyện cưới hỏi, chuyện làm ăn.
Trong đám cưới ở làng, trầu cau không thể thiếu. Bà kể ngày bà về nhà chồng, lễ vật có cả một mâm trầu cau. Bà kể lúc ấy bà mười tám tuổi, ngồi trong buồng, nghe ngoài sân người ta bàn chuyện, tim đập thình thịch, chẳng nhớ gì ngoài mùi trầu.
Mình nghe bà kể mà thấy lạ. Bà của mình, già nua, răng đen, tóc bạc, cũng đã từng mười tám tuổi, cũng đã từng hồi hộp. Có lẽ đó là lần đầu mình nghĩ bà là một con người, chứ không chỉ là bà.
Đôi môi thắm và hàm răng đen
Ăn trầu lâu năm, môi bà lúc nào cũng thắm đỏ. Không phải son, mà là nước trầu. Bà cười, môi đỏ, răng đen nhánh. Răng đen là bà nhuộm từ hồi con gái, theo cái đẹp của người xưa.
Hồi bé mình hơi sợ hàm răng đen của bà. Bạn bè trong lớp có đứa trêu, bảo bà mày răng đen như ma. Mình về khóc, kể với bà. Bà cười, bảo ngày xưa răng trắng mới bị chê, răng đen mới đẹp, mỗi thời một kiểu đẹp con ạ.
Bà kể ngày xưa nhuộm răng phải kiêng ăn mấy ngày, đau lắm, nhưng con gái nào cũng nhuộm. Bà kể không có vẻ gì là tiếc hay giận, chỉ như kể chuyện thời tiết năm ấy.
Lớn lên, mình học được rằng cái đẹp là chuyện của từng thời, từng nơi. Điều mình từng sợ, hoá ra là điều bà từng tự hào. Câu nói mỗi thời một kiểu đẹp của bà giúp mình bớt vội phán xét người khác.
Bà têm trầu cánh phượng
Những dịp đặc biệt như giỗ chạp, cưới hỏi, bà têm trầu cánh phượng. Lá trầu được bà gấp, xếp, cắt thành hình cánh chim phượng xoè ra, gài một miếng cau ở giữa. Làm một miếng mất cả phút, bà làm cả mâm.
Mình ngồi bên học. Bà cầm tay mình gấp từng nếp. Lá trầu mềm mà dễ rách, tay mình vụng, gấp mãi chỉ ra một hình méo mó, không ra cánh phượng, chẳng ra cánh gà. Bà cười, bảo cánh phượng của con là con phượng đang ốm.
Bà bảo ngày xưa con gái phải biết têm trầu, têm khéo thì người ta khen nết na. Mình hỏi con trai có phải học không. Bà nghĩ một lúc, bảo ngày xưa không, nhưng bây giờ ai thích thì cứ học, có gì đâu.
Bây giờ mình vẫn không biết têm trầu cánh phượng. Nhưng mình nhớ đôi tay bà cầm tay mình, nhớ mùi lá trầu, nhớ tiếng bà cười. Có những thứ không học được, nhưng được dạy thì vẫn nhớ suốt đời.
Thứ bà giữ đến cuối đời
Những năm cuối, bà yếu, răng rụng gần hết, không nhai được trầu nữa. Mẹ mua cho bà một cái cối nhỏ, giã trầu cau thành bột, bà ngậm một chút cho đỡ thèm. Bà vẫn giữ chiếc cơi trầu bên đầu giường, sáng nào cũng mở ra nhìn.
Có lần mình về thăm, thấy bà ngồi mân mê lá trầu, không têm, không ăn, chỉ cầm trên tay. Mình hỏi bà làm gì. Bà bảo cầm cho có mùi. Mình ngồi xuống cạnh bà, cầm một lá trầu, cũng không biết làm gì, chỉ ngửi.
Bà mất vào một buổi sáng mùa đông. Trên tráp đầu giường, chiếc cơi trầu vẫn còn mấy lá trầu tươi mẹ mới thay hôm trước. Mẹ đặt một miếng trầu têm sẵn lên ban thờ bà. Từ đó, mỗi lần giỗ bà, nhà mình đều có một đĩa trầu cau.
Mình giữ lại chiếc cơi trầu sơn đỏ của bà. Mình không ăn trầu, cũng không biết têm. Cơi để trên kệ sách, thỉnh thoảng mình đặt vào đó vài chiếc lá thơm. Bạn bè hỏi cái khay gì cổ thế. Mình bảo đó là đầu câu chuyện của bà mình.
Câu hỏi thường gặp
Một miếng trầu gồm những gì?
Một miếng trầu truyền thống thường có lá trầu không, một miếng cau tươi và một chút vôi ăn trầu quệt lên lá. Có nơi thêm vỏ cây như vỏ chay để tạo màu và vị.
Câu miếng trầu là đầu câu chuyện có nghĩa là gì?
Câu này nói về phong tục mời trầu khi gặp gỡ, coi miếng trầu như lời chào mở đầu cho mọi cuộc trò chuyện, từ thăm hỏi tới cưới xin. Nó thể hiện sự trọng khách và mến nhau.
Trầu têm cánh phượng là gì?
Đó là kiểu têm trầu cầu kỳ, lá trầu được gấp và cắt cho xoè ra như cánh chim phượng, thường dùng trong lễ cưới hỏi, giỗ chạp. Kiểu têm này được coi là nét khéo tay của người têm.
Vì sao phụ nữ xưa nhuộm răng đen?
Nhuộm răng đen từng là quan niệm về cái đẹp ở nhiều vùng Việt Nam xưa, đồng thời được cho là giúp giữ răng. Tục này đã thưa dần và gần như không còn ở thế hệ trẻ.
Ăn trầu có ảnh hưởng tới sức khoẻ không?
Việc nhai trầu cau thường xuyên đã được nhiều nghiên cứu y học cảnh báo về ảnh hưởng tới sức khoẻ răng miệng. Ai đang có thói quen này nên hỏi ý kiến bác sĩ.
