Con đường đất đến trường làng ngày xưa là con đường mùa khô bụi đỏ, mùa mưa trơn như đổ mỡ, nơi trẻ con xách dép, xắn quần, đi thành từng tốp, vừa đi vừa chơi, và lớn lên lúc nào không hay. Với nhiều người, đó là con đường dài nhất và đẹp nhất mình từng đi.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có thể con đường đến trường của bạn là phố xá, là chiếc xe đưa đón, là một con đò. Tập này, mời bạn đi cùng mình trên một con đường đất nhỏ, giữa hai bên là ruộng lúa.
Ba cây số và một con đường
Từ nhà mình đến trường làng khoảng ba cây số. Đường đi qua hai cánh đồng, một con mương, một rặng tre và một ngôi miếu nhỏ. Đó không phải con đường đẹp nhất làng, nhưng là con đường mình đi nhiều nhất trong đời, ngày hai lượt, suốt năm năm tiểu học.
Mùa khô, đường đất bụi mù. Mỗi lần có chiếc xe trâu đi qua là bụi bốc lên, bọn trẻ con phải nhắm mắt, bịt mũi, chờ bụi lắng. Đến lớp, chân ai cũng đỏ quạch, áo trắng thành áo ngà.
Mùa mưa thì khác hẳn. Đường thành một dải bùn nhão, trơn trượt. Có những đoạn lún tới mắt cá chân. Đứa nào không cẩn thận là ngã sóng soài, cặp sách lấm lem, về nhà bị mẹ mắng một trận.
Vậy mà chẳng đứa nào ghét con đường ấy. Có lẽ vì trẻ con không biết so sánh. Có lẽ vì trên con đường ấy có bạn bè, có những trò chơi, có cả những bí mật mà chỉ bọn mình biết.
Đôi dép buộc dây và chiếc cặp vải mẹ may
Hồi ấy mình đi một đôi dép nhựa đã đứt quai hai lần. Lần đầu bố hơ lửa dán lại, lần sau thì phải buộc thêm một sợi dây chun. Mùa mưa, dép vô dụng, mình xách trên tay, đi chân đất, đến cổng trường mới rửa chân ở cái ao bên cạnh rồi xỏ dép vào.
Chiếc cặp sách là cặp vải mẹ tự may từ cái quần cũ của bố. Mẹ khâu thêm một cái quai đeo, một cái nắp có khuy. Cặp không chống được nước, mùa mưa mình phải bọc sách vở trong túi ni lông rồi mới cho vào cặp.
Có đứa bạn được bố mẹ mua cho chiếc cặp mới có hình siêu nhân. Cả lớp xúm lại xem. Mình cũng thích lắm, về nhà nói với mẹ. Mẹ im một lúc, rồi bảo năm sau mẹ mua. Năm sau mẹ quên, hay không có tiền, mình không biết. Mình cũng không đòi nữa.
Lớn lên, mình có nhiều cặp, nhiều túi xách. Nhưng chiếc cặp vải mẹ may thì không còn. Mình tiếc nó hơn tiếc bất cứ món đồ nào. Có lẽ vì mỗi đường khâu trên đó là một buổi tối mẹ ngồi dưới ngọn đèn.
Đi học thành tốp, về nhà thành đàn
Bọn trẻ con trong xóm hẹn nhau ở đầu ngõ, đứa nào đến trước đứng chờ đứa đến sau. Đủ người rồi mới đi. Có khi chờ một đứa ngủ quên, cả bọn đứng gọi ầm ĩ, mẹ nó phải chạy ra xin lỗi.
Đi học thì đi nhanh, sợ trễ. Về nhà thì khác, đi chậm như rùa. Bọn mình dừng lại bắt châu chấu, hái hoa dại, tát nước ở mương tìm cá. Có hôm mải chơi, về đến nhà trời đã nhá nhem, bị ăn roi mà vẫn thấy đáng.
Trên con đường ấy, bọn mình cãi nhau, giận nhau, làm lành với nhau. Có đứa bạn đi học được nửa năm thì nghỉ, theo bố mẹ đi làm xa. Hôm cuối cùng nó đi cùng, chẳng ai nói gì nhiều, chỉ là lúc chia tay ở ngã ba, nó quay lại vẫy tay rất lâu.
Bây giờ mỗi đứa một nơi. Có đứa làm thầy giáo, có đứa đi biển, có đứa ở lại làng. Thỉnh thoảng gặp nhau, câu chuyện bao giờ cũng quay về con đường đất, về cái mương bắt cá, về đứa nào ngã nhiều nhất.
Ngôi miếu nhỏ và nỗi sợ trẻ con
Giữa đường đến trường có một ngôi miếu nhỏ dưới gốc đa. Người lớn bảo đi qua miếu phải im lặng, không được chạy nhảy, không được chỉ tay. Bọn trẻ con nghe vậy thì sợ, mỗi lần đi qua đều rón rén, nín thở.
Những buổi chiều mùa đông, trời tối sớm, đi qua gốc đa ấy là một thử thách. Lá đa xào xạc, bóng cây đen sì. Đứa nào cũng nắm tay đứa bên cạnh, bước nhanh, không dám ngoái lại. Qua khỏi gốc đa rồi mới dám thở mạnh, cười ầm lên như vừa thoát nạn.
Lớn lên mới biết, chẳng có gì đáng sợ ở đó cả. Đó chỉ là một ngôi miếu nhỏ, người làng thắp hương những ngày rằm. Nhưng nỗi sợ trẻ con ấy lại là một phần đẹp của tuổi thơ. Nó dạy bọn mình nắm tay nhau.
Lần về quê gần đây, mình đi qua gốc đa ấy. Cây vẫn còn, miếu được xây lại khang trang hơn. Mình đứng lại một lúc, nghe lá xào xạc, và bật cười một mình khi nhớ đến những bàn tay nhỏ nắm chặt nhau năm nào.
Con đường giờ đã đổ bê tông
Con đường đất năm xưa bây giờ đã đổ bê tông, rộng rãi, phẳng phiu. Xe máy, ô tô chạy được. Trẻ con trong làng đi học bằng xe đạp, có đứa được bố mẹ chở bằng xe máy. Mùa mưa không còn ai phải xách dép lội bùn.
Mình mừng cho bọn trẻ bây giờ. Chúng sạch sẽ hơn, an toàn hơn, đến trường nhanh hơn. Không ai muốn con cháu mình phải ngã sóng soài giữa bùn. Cái cực của mình ngày xưa, không cần ai phải nếm lại.
Nhưng đứng trên con đường mới, mình thấy thiếu một điều gì đó. Không phải thiếu bùn, thiếu bụi. Mà thiếu những tốp trẻ con đi bộ chậm rãi, vừa đi vừa chơi, có thời gian để nhìn một con châu chấu, một bông hoa dại.
Nếu bạn có con nhỏ, có khi một ngày nào đó, hãy cùng con đi bộ một đoạn đường thay vì chở con. Đi chậm thôi, để con được ngó nghiêng, hỏi han, dừng lại trước một thứ gì đó nhỏ bé. Biết đâu sau này, đó sẽ là con đường con nhớ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ con ở quê ngày xưa đi học thế nào?
Ở nhiều làng quê ngày xưa, trẻ con thường đi bộ đến trường theo từng nhóm, đường đất xa vài cây số. Mùa mưa đường lầy, các em xách dép, bọc sách vở trong túi ni lông để khỏi ướt.
Vì sao nhiều người nhớ con đường đến trường thời thơ ấu?
Con đường đến trường gắn với bạn bè, trò chơi và những trải nghiệm đầu đời ngoài vòng tay gia đình. Mỗi ngày đi qua cùng một con đường khiến nó in sâu vào trí nhớ.
Có nên cho trẻ đi bộ đến trường không?
Nếu quãng đường an toàn, có người lớn hoặc bạn bè đi cùng, đi bộ giúp trẻ vận động và quan sát nhiều hơn. Cha mẹ nên cân nhắc giao thông, thời tiết và độ tuổi của con trước khi quyết định.
Ngày xưa cặp sách tự may làm bằng gì?
Nhiều gia đình tự may cặp sách cho con từ vải cũ, quần áo cũ hoặc vải bạt, khâu thêm quai đeo và nắp đậy. Đó là cách tiết kiệm phổ biến ở nông thôn thời khó khăn.
Làm sao kể cho con nghe về tuổi thơ của cha mẹ mà con thích nghe?
Hãy kể bằng những chi tiết cụ thể như đôi dép đứt quai, trò bắt châu chấu, nỗi sợ khi đi qua gốc đa, thay vì so sánh ngày xưa khổ hơn bây giờ. Trẻ thường thích nghe chuyện có hình ảnh và cảm xúc.
