Đêm hè hóng mát trên sân gạch là khi cả nhà trải chiếu ra sân sau bữa cơm tối, ông kể chuyện, bà phe phẩy quạt nan, còn trẻ con nằm ngửa đếm sao cho tới khi ngủ thiếp lúc nào không biết. Ở làng quê ngày chưa có quạt điện, đó là cách cả nhà đi qua một đêm nóng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ đã lâu rồi bạn chưa nằm ngửa nhìn bầu trời đêm. Tập này mình mời bạn trải một chiếc chiếu tưởng tượng, nằm xuống, và nghe chuyện của một đêm hè đã rất xa.
Dội nước cho sân bớt nóng
Chiều hè, nắng tắt rồi mà sân gạch vẫn hầm hập hơi nóng. Đặt bàn chân trần lên là phải rụt lại. Bố múc nước giếng, từng gàu từng gàu dội khắp sân. Nước gặp gạch nóng bốc hơi xèo xèo, mùi gạch ướt ngai ngái bay lên.
Mình cầm cái chổi rơm quét cho nước tràn đều, đẩy lá rụng ra góc sân. Phải dội hai ba lượt, sân mới nguội. Gạch chuyển từ màu đỏ cam sang màu đỏ thẫm, mát lạnh dưới chân.
Mẹ dọn bữa cơm tối ngay giữa sân. Mâm cơm đặt trên chiếu, đèn dầu treo trên cành ổi. Cả nhà ngồi xếp bằng ăn cơm, gió đồng thổi vào thoang thoảng. Muỗi bắt đầu vo ve, bà đốt một nắm lá bưởi khô để xua.
Ăn xong, mẹ dọn mâm, bố trải thêm chiếc chiếu lớn. Thế là cả cái sân thành một chiếc giường chung của cả nhà.
Ông kể chuyện ngày xưa
Ông ngồi trên chiếc ghế tre ở đầu chiếu, tay cầm điếu cày, thỉnh thoảng rít một hơi rồi thả khói lên trời. Bọn trẻ nằm xếp hàng trên chiếu, đứa gối đầu lên đùi bà, đứa nằm sấp chống cằm, đòi ông kể chuyện.
Ông kể chuyện cổ tích, những chuyện mà đứa nào cũng nghe rồi, như Tấm Cám, Thạch Sanh, Cây khế. Nhưng ông kể khác sách. Ông thêm vào những chi tiết của làng mình, con chim ăn khế đậu ở cây gạo đầu làng, ông tiên hiện ra ở bờ ao nhà bác trưởng xóm.
Có những đêm ông không kể cổ tích mà kể chuyện của ông. Chuyện ông đi gánh muối thuê thời trai trẻ, chuyện ông gặp bà ở hội làng, chuyện năm lụt ông bơi qua sông cứu con trâu. Ông kể chậm, có đoạn ngừng rất lâu, khói thuốc bay lơ lửng.
Mình không biết chuyện nào là thật, chuyện nào ông thêm thắt. Có lẽ cũng không quan trọng. Quan trọng là giọng ông trầm khàn trong đêm, và cảm giác mình được nối với một thời rất xa qua giọng nói ấy.
Đếm sao và đom đóm
Kể chán, ông bảo bọn trẻ đếm sao. Trời quê đêm không trăng thì sao dày đặc, lấp lánh như ai rắc muối lên tấm vải đen. Mình chỉ tay đếm, một ông sao sáng, hai ông sáng sao, đếm được vài chục thì loạn, lại phải đếm lại.
Ông chỉ cho mình dải sáng mờ vắt ngang trời, gọi là sông Ngân. Ông kể chuyện Ngưu Lang Chức Nữ, mỗi năm chỉ gặp nhau một lần trên cầu ô thước. Mình nằm nhìn dải sông Ngân, thấy thương hai người ấy, cách nhau một dòng sông sao mà không qua được.
Ngoài vườn, đom đóm bắt đầu bay. Từng đốm sáng xanh xanh lập loè trong bụi chuối, bờ rào. Mình chạy ra bắt, cho vào cái lọ thuỷ tinh, đem về đặt cạnh gối. Cái lọ sáng mờ mờ như một chiếc đèn nhỏ xíu.
Bà bảo bắt đom đóm chơi một lúc thì thả ra, không nó chết. Mình nghe lời, trước khi ngủ mở nắp lọ. Đom đóm bay ra, từng con một, lập loè bay về phía vườn. Mình nằm nhìn theo cho tới khi không phân biệt được đâu là đom đóm, đâu là sao.
Tiếng quạt nan của bà
Suốt đêm, tiếng quạt nan của bà không dứt. Phạch, phạch, phạch, đều đều, chậm rãi. Bà quạt cho đứa cháu nằm gần nhất, rồi đổi tay, quạt sang đứa khác. Bà không ngủ, hay bà ngủ mà tay vẫn quạt, mình không bao giờ biết.
Có lúc giữa đêm mình tỉnh giấc, thấy bà ngồi đó, lưng còng, tay vẫn quạt. Ánh sao mờ mờ in lên tóc bà. Mình gọi khẽ, bà ơi bà ngủ đi. Bà bảo ừ, bà ngủ đây. Rồi tiếng quạt vẫn tiếp tục.
Gần sáng, sương xuống, chiếu ướt lạnh. Mẹ ra bế từng đứa vào nhà. Mình nửa tỉnh nửa mê, được bế lên, tựa vào vai mẹ, mùi mồ hôi, mùi lá bưởi, mùi sương. Rồi đặt xuống giường, kéo chăn mỏng đắp ngang bụng.
Sau này mình mới biết, những đêm ấy bà gần như không ngủ. Bà ngồi quạt cho cháu tới sáng. Không ai bảo bà làm thế, cũng không ai cảm ơn bà. Bà chỉ làm, như một lẽ tự nhiên.
Căn hộ máy lạnh không thấy sao
Bây giờ đêm hè ở thành phố, mình đóng kín cửa, bật máy lạnh, kéo rèm. Phòng mát rượi, yên tĩnh. Ngủ ngon thật. Nhưng mở cửa sổ ra nhìn lên, chỉ thấy bầu trời đỏ quạch ánh đèn, may ra một hai ngôi sao lẻ loi.
Con mình chưa bao giờ thấy sông Ngân. Nó hỏi Ngưu Lang Chức Nữ là ai, mình kể, nó hỏi sông sao ở đâu. Mình chỉ lên trời, chẳng thấy gì. Mình thấy có lỗi một chút, như đã không giữ được một thứ để trao lại cho con.
Mùa hè năm ngoái, mình đưa con về quê. Đêm ấy mất điện, cả xóm tối om. Mình trải chiếu ra sân, nằm với con. Trời không mây, sao hiện ra dày đặc. Con nằm im lặng một lúc lâu, rồi nói khẽ, nhiều sao quá.
Mình chỉ cho con dải sông Ngân, kể chuyện Ngưu Lang Chức Nữ, cầm chiếc quạt nan cũ của bà quạt cho con. Con ngủ thiếp đi. Mình nằm đó, quạt mãi, quạt mãi, và chợt hiểu những đêm không ngủ của bà ngày xưa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày xưa người ở quê hay ngủ ngoài sân mùa hè?
Khi chưa có quạt điện và máy lạnh, trong nhà mùa hè rất nóng và bí. Ra sân, nằm trên chiếu hoặc chõng tre, người ta đón được gió và hơi mát của đêm, ngủ dễ hơn.
Sông Ngân là gì?
Sông Ngân là cách gọi dân gian của dải Ngân Hà, một dải sáng mờ vắt ngang bầu trời đêm, gồm vô số ngôi sao rất xa. Ở nơi ít ánh đèn, đêm không trăng có thể nhìn thấy khá rõ.
Chuyện Ngưu Lang Chức Nữ kể về điều gì?
Đó là truyền thuyết về chàng chăn trâu và nàng dệt vải yêu nhau nhưng bị chia cách hai bên dòng sông Ngân, mỗi năm chỉ gặp nhau một lần trên cầu do đàn quạ đen bắc. Người Việt gắn chuyện này với mưa ngâu tháng bảy âm lịch.
Có nên bắt đom đóm cho trẻ chơi không?
Nếu bắt, chỉ nên cho trẻ ngắm một lúc rồi thả ra, vì đom đóm nhốt lâu trong lọ kín sẽ chết. Tốt hơn là cho trẻ ngắm đom đóm bay tự nhiên ngoài vườn.
Làm sao cho trẻ thành phố được ngắm sao?
Có thể chọn một đêm không trăng, đưa con về quê hoặc tới nơi xa ánh đèn, tắt đèn pin và chờ vài phút cho mắt quen bóng tối. Nằm ngửa trên chiếu và kể một câu chuyện về sao sẽ giúp con nhớ lâu hơn.
