Đồng muối là những ô ruộng phẳng lì ven biển, nơi người làm muối dẫn nước biển vào phơi dưới nắng gắt, rồi cào từng lớp hạt trắng loá ngay giữa trưa và gánh về thành những đống muối cao như núi tuyết. Nắng càng gắt, muối càng nhiều, và người làm muối càng mệt.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết thành một lá thư gửi cha, người cả đời làm muối. Cha còn khoẻ, nhưng có những điều mình chưa bao giờ nói được thành lời khi đứng trước mặt cha.
Cha ơi, con đang ở rất xa biển
Cha ơi, con đang ngồi trong một văn phòng ở thành phố, trời đang mưa. Con nhìn ra cửa kính, thấy mưa rơi mà lại nghĩ tới cha. Ở quê mình, mưa là kẻ thù của muối. Con không biết hôm nay ở nhà có nắng không.
Con đi xa đã lâu, mà mỗi lần trời mưa, con vẫn giật mình như hồi bé. Hồi đó, cứ thấy mây đen kéo tới là cả nhà chạy ra đồng, cào muối vun lại, phủ bạt, gánh vào kho. Cha chạy trước, mẹ chạy sau, con chạy theo, chân đất trên bờ ruộng muối nóng bỏng.
Con viết thư này không có việc gì cả. Chỉ là con muốn kể với cha những gì con nhớ về đồng muối, về cha. Cha đọc chậm thôi, mắt cha giờ kém rồi.
Nếu cha thấy con viết sến quá thì cha cứ cười. Con biết cha sẽ bảo con, ở nhà có gì đâu mà nhớ, nắng với muối thôi. Nhưng cha ơi, con nhớ chính cái nắng với muối ấy.
Ô ruộng phẳng như mặt gương
Con nhớ đồng muối nhà mình. Những ô ruộng vuông vức, nền đất được cha nện phẳng lì, láng như mặt gương. Cha dẫn nước biển vào từng ô, để nắng phơi, nước cạn dần, mặn dần. Con hay ngồi trên bờ, nhìn mặt nước in bầu trời xanh, mây trắng trôi qua.
Cha bảo làm muối là làm với trời. Trời nắng thì có muối, trời mưa thì mất trắng. Cha nhìn trời giỏi hơn cả đài dự báo. Sáng nào cha cũng đứng ở đầu ruộng, ngước nhìn mây, ngửi gió, rồi quyết định hôm nay có cho nước vào ô hay không.
Con không học được cái nhìn trời của cha. Con chỉ biết mỗi lần cha quyết định đúng, cả nhà có một mùa muối tốt. Mỗi lần cha quyết định sai, cha im lặng cả tuần, không trách ai, chỉ trách mình.
Bây giờ con làm việc với máy tính, với số liệu, với những dự báo đủ loại. Có những lúc con phải quyết định mà không biết đúng hay sai. Những lúc ấy con nhớ cha đứng ở đầu ruộng, ngước nhìn trời. Con thấy cha cũng từng phải đoán, phải chịu, như con bây giờ.
Trưa nắng nhất là lúc cào muối
Người ta nghỉ trưa thì cha lại ra đồng. Cha bảo muối kết tinh đẹp nhất lúc nắng gắt nhất, phải cào lúc ấy. Con nhớ cái nắng trưa trên đồng muối, trắng loá, chói đến mức phải nheo mắt, mặt đất như hắt ngược ánh sáng lên mặt.
Cha cầm cái cào gỗ, kéo những hạt muối lại thành từng vệt, từng đống nhỏ. Mồ hôi cha chảy ròng ròng, nhỏ xuống đồng muối. Con đứng trên bờ, che nón, cầm bình nước, chờ cha vẫy thì chạy ra đưa.
Có lần con xin cha cho cào thử. Cái cào nặng hơn con tưởng. Con kéo được mấy nhát đã thở hồng hộc, nắng hắt lên làm mắt cay xè. Cha cười, cầm lại cào, bảo con vào bóng mát mà ngồi, nghề này không phải nghề của con.
Lúc ấy con hơi tủi. Bây giờ con hiểu, cha không muốn con làm muối. Cha muốn con đi học, đi xa, làm một nghề không phải đứng giữa trưa nắng như thế. Cha đã cào muối để con không phải cào muối.
Đôi chân nứt nẻ vì mặn
Con nhớ đôi chân cha. Đôi chân đi trên ruộng muối cả đời, nứt nẻ, những vết nứt sâu hoắm, có khi rớm máu. Muối ngấm vào vết nứt, rát buốt. Tối về, cha ngâm chân vào chậu nước ấm, nhăn mặt một chút rồi thôi.
Mẹ lấy mỡ bôi vào chân cha, xoa xoa. Cha bảo không sao, quen rồi. Con ngồi nhìn, không dám hỏi đau không. Con sợ cha nói thật.
Cha chưa bao giờ đi giày đẹp. Ngày Tết, ngày cưới anh hai, cha mới đi một đôi dép mới, đi được nửa ngày đã cởi ra, bảo chật, khó chịu. Con mua cho cha đôi giày, cha để trong tủ, thỉnh thoảng lấy ra lau rồi cất lại.
Con biết cha không cần đôi giày. Nhưng con cần mua nó cho cha. Cha cứ để trong tủ cũng được, cha ạ. Con chỉ muốn cha biết, con đã nhìn thấy đôi chân của cha.
Vị mặn của mồ hôi
Hồi bé, con hay nếm muối ở đồng. Con bốc một nhúm hạt muối mới cào, cho vào miệng, mặn chát, cay lưỡi. Cha bảo đừng ăn sống thế, khát nước. Con hỏi cha sao muối mặn vậy. Cha cười, bảo vì có mồ hôi của cha trong đó.
Con tưởng cha đùa. Bây giờ con nghĩ cha nói thật theo một cách nào đó. Mỗi hạt muối nhà mình là nắng, là gió, là nước biển, và là mồ hôi của cha. Ăn cơm ở đâu, con cũng thấy hạt muối không đơn giản như người ta nghĩ.
Ở thành phố, muối đựng trong lọ thuỷ tinh, trong túi nhựa, trắng tinh, mịn màng. Người ta rắc lên món ăn mà không nghĩ gì. Con thì mỗi lần cầm lọ muối, lại thấy cánh đồng trắng loá, thấy cha cúi lưng giữa trưa.
Cha ơi, con viết đến đây thôi. Ngoài kia vẫn mưa. Con mong ở quê mình đang nắng. Tết này con về, con sẽ ra đồng với cha một buổi trưa, không cào được thì đứng cầm bình nước như ngày xưa. Con của cha.
Câu hỏi thường gặp
Muối biển được làm ra như thế nào?
Người làm muối dẫn nước biển vào các ô ruộng phẳng, để nắng và gió làm bay hơi dần. Khi nước đủ mặn và cạn, muối kết tinh thành hạt trên mặt ruộng, người ta cào gom lại rồi gánh về kho.
Vì sao diêm dân thường cào muối vào buổi trưa?
Buổi trưa nắng gắt nhất, nước bay hơi nhanh và muối kết tinh nhiều. Nhiều người làm muối lâu năm cào vào lúc này để thu được nhiều hạt muối, dù rất vất vả.
Nghề làm muối phụ thuộc vào điều gì nhất?
Nghề làm muối phụ thuộc rất lớn vào thời tiết. Nắng nhiều thì được mùa, mưa bất chợt có thể làm tan muối và mất công sức nhiều ngày.
Diêm dân là ai?
Diêm dân là cách gọi những người làm nghề sản xuất muối, thường sống ở các vùng ven biển có nhiều nắng. Nghề này vất vả và đòi hỏi kinh nghiệm đọc thời tiết.
Viết thư cho cha mẹ có giúp gì cho tình cảm gia đình?
Một lá thư có thể nói những điều khó nói trực tiếp, như lời cảm ơn hay sự thấu hiểu. Cha mẹ thường đọc đi đọc lại và giữ những lá thư như vậy rất lâu.
