Đống rơm sau nhà là thứ cao nhất trong vườn sau mỗi mùa gặt, là chỗ trẻ con trốn tìm, chỗ gà mái lén đẻ trứng, chỗ con mèo nằm sưởi nắng, và là kho chất đốt để người lớn rút từng nắm đun bếp suốt cả mùa đông. Nó vừa là đồ dùng, vừa là đồ chơi, vừa là một góc ấm của tuổi thơ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Trẻ con ở phố bây giờ có thể chưa từng thấy một đống rơm. Tập này, mình muốn dựng lại một đống rơm bằng lời, để ai từng biết thì nhớ, ai chưa biết thì hình dung.
Dựng một đống rơm
Đống rơm không tự nhiên mà có. Gặt xong, đập lúa xong, rơm được phơi khô trên sân, trên đường làng vài ngày cho giòn. Rồi bố gánh về, chất quanh một cây cọc tre cắm giữa vườn sau, vòng này chồng lên vòng kia.
Bố đứng dưới, lấy cái chĩa ba hất rơm lên. Anh mình đứng trên đỉnh đống rơm, giẫm cho chặt, xếp cho tròn. Đống rơm cao dần, cao dần, có khi cao hơn cả mái bếp. Trên cùng, bố úp một cái mũ bằng rơm bện cho nước mưa không ngấm vào.
Mình đứng dưới nhìn lên, thấy đống rơm to như một ngọn đồi vàng. Anh mình đứng trên đỉnh, giơ tay vẫy như vừa chinh phục một ngọn núi. Mình thèm được leo lên đó, nhưng bố không cho, bảo trẻ con leo lên dễ ngã.
Dựng xong, cả nhà đứng ngắm. Bố gật gù, mẹ cười. Đống rơm tròn, chắc, đứng thẳng là dấu hiệu một mùa gặt tốt, một mùa đông đủ củi đun. Nhà nào đống rơm to, nhà ấy no.
Chỗ trốn tìm tuyệt nhất
Với trẻ con, đống rơm là chỗ trốn tìm tuyệt nhất. Bọn mình khoét một cái hang nhỏ ở chân đống rơm, chui vào, kéo rơm che cửa lại. Bên trong tối om, ấm sực, mùi rơm khô xộc vào mũi, ngứa ngáy khắp người.
Đứa đi tìm chạy quanh vườn, gọi ầm lên. Mình nằm im trong hang rơm, nín thở, nghe tiếng chân nó đi qua đi lại ngay bên ngoài. Tim đập thình thịch. Có khi nằm lâu quá, ấm quá, ngủ quên luôn trong đó.
Một lần mình ngủ quên trong đống rơm tới tối. Cả nhà đi tìm khắp xóm, mẹ gọi khản cả giọng. Cuối cùng bố rọi đèn pin vào đống rơm, thấy hai bàn chân lòi ra. Bố lôi mình ra, người đầy rơm, mặt ngơ ngác.
Mẹ ôm chầm lấy mình, vừa khóc vừa đánh vào lưng mấy cái. Hôm ấy mình bị cấm chơi trốn tìm ở đống rơm cả tháng. Nhưng chỉ được một tuần là lại chui vào.
Ổ trứng bí mật của con gà mái
Không chỉ trẻ con thích đống rơm. Mấy con gà mái nhà mình cũng thích. Có con gà mái hoa cứ đến mùa đẻ là biến mất mỗi buổi sáng. Mẹ tìm khắp chuồng không thấy trứng, nghi bị chồn bắt.
Rồi một hôm, mình đang chui vào hang rơm thì đụng phải một cái ổ. Trong ổ có tám quả trứng, nằm ngay ngắn, còn ấm. Mình chạy vào báo mẹ, mặt hớn hở như vừa tìm được kho báu.
Mẹ ra xem, cười bảo con gà này khôn, biết chỗ kín mà đẻ. Mẹ không lấy hết, để lại vài quả cho gà ấp. Mấy tuần sau, một đàn gà con lông vàng chui ra từ chân đống rơm, kêu chiêm chiếp.
Từ đó, việc đi tìm trứng trong đống rơm thành việc của mình mỗi sáng. Mình biết hết những chỗ gà hay đẻ, biết cả mấy cái hang chuột ở chân đống rơm. Đống rơm như một ngôi nhà lớn có nhiều phòng, mỗi phòng một bí mật.
Hơi ấm của rơm mùa đông
Mùa đông, đống rơm là kho chất đốt của cả nhà. Mỗi sáng, mỗi chiều, mẹ ra rút một ôm rơm mang vào bếp. Đống rơm nhỏ dần theo những bữa cơm, đến cuối đông chỉ còn lại một khúc thấp quanh cây cọc.
Ngày rét đậm, mẹ lấy rơm khô lót ổ cho lợn, lót chuồng cho gà. Có năm rét quá, mẹ còn lót rơm dưới chiếu cho mình nằm. Rơm êm, ấm, kêu sột soạt mỗi lần trở mình. Mình ngủ ngon như nằm trên đệm.
Con mèo nhà mình chọn chỗ nằm trên sườn đống rơm hứng nắng. Mỗi trưa đông có chút nắng hanh, nó nằm cuộn tròn ở đó, mắt lim dim. Mình hay nằm cạnh nó, cùng sưởi nắng, ngửi mùi rơm, nghe tiếng mèo gừ gừ.
Có lẽ hơi ấm của rơm không chỉ là hơi ấm cho người. Nó là hơi ấm của cả một mùa gặt đã qua, của nắng hè tích lại, của mồ hôi bố mẹ. Mỗi nắm rơm đốt lên là một chút mùa hè trả lại giữa mùa đông.
Mùi rơm mà con mình chưa biết
Bây giờ ở quê, ít nhà còn dựng đống rơm. Người ta dùng bếp ga, bếp điện, rơm được máy cuộn thành từng cuộn tròn chở đi bán làm thức ăn cho bò hoặc trồng nấm. Vườn sau nhà mình giờ là chỗ để xe.
Con mình lớn lên ở phố. Nó chưa từng chui vào một đống rơm, chưa từng ngửi mùi rơm khô ấm sực, chưa từng tìm thấy một ổ trứng gà bí mật. Mình kể cho nó nghe, nó tròn mắt, hỏi rơm là cái gì vậy.
Mùa gặt năm ngoái, mình đưa con về quê. Ra đồng, mình xin một bó rơm khô của nhà hàng xóm, rải ra trên sân cho con nằm lăn lộn. Con cười khanh khách, rơm dính đầy tóc. Rồi nó hắt hơi liên tục, kêu ngứa, đòi đi tắm.
Mình không biết con có nhớ buổi chiều ấy không. Có lẽ không. Nhưng mình nhớ. Nhớ con mình nằm trên rơm, như mình ngày xưa. Mình nghĩ, có những thứ không trao lại được nguyên vẹn, nhưng vẫn có thể cho con nếm một chút.
Câu hỏi thường gặp
Đống rơm ngày xưa dùng để làm gì?
Đống rơm là nơi tích trữ rơm khô sau mùa gặt để làm chất đốt nấu ăn, lót chuồng trại, làm thức ăn cho trâu bò và đôi khi lợp mái. Nhà nông nào cũng có một đống rơm ở vườn sau hoặc góc sân.
Vì sao đống rơm thường được dựng quanh một cây cọc?
Cây cọc ở giữa giúp đống rơm đứng vững, không bị đổ khi cao lên và khi gặp gió. Người ta xếp rơm vòng quanh cọc và giẫm cho chặt.
Trẻ con chơi trong đống rơm có nguy hiểm không?
Rơm khô dễ bắt lửa và có thể có côn trùng, chuột, nên trẻ chơi gần đống rơm cần được người lớn để ý, tuyệt đối không mang lửa lại gần. Không nên để trẻ chui sâu vào trong lâu.
Rơm bây giờ được dùng vào việc gì?
Nhiều nơi thu gom rơm bằng máy cuộn để bán làm thức ăn gia súc, trồng nấm, làm phân hữu cơ hoặc phủ gốc cây. Cách dùng này giúp hạn chế đốt rơm gây khói.
Làm sao cho con ở thành phố trải nghiệm đời sống quê?
Có thể đưa con về quê vào mùa vụ, cho con tham gia việc nhỏ như nhặt trứng, tưới rau, đi dạo bờ ruộng. Điều quan trọng là để con tự chạm, tự ngửi, tự hỏi chứ không chỉ nghe kể.
