Gian bếp rơm của mẹ là nơi khói lúc nào cũng cay mắt, lửa bén nhanh mà tàn cũng nhanh, nên người nấu phải ngồi canh từng nắm rơm. Đó cũng là nơi có nồi cơm cháy vàng giòn và những câu chuyện mẹ kể trong lúc chờ cơm chín.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những căn phòng trong đời mình không lớn, không đẹp, mà cứ nhớ mãi. Với mình, đó là gian bếp lợp rạ thấp lè tè sau nhà, nơi mẹ ngồi mỗi chiều.
Căn bếp thấp nhất nhà
Nhà mình hồi ấy có ba gian nhà trên lợp ngói và một gian bếp nhỏ lợp rạ ở phía sau. Bếp thấp đến mức người lớn bước vào phải cúi đầu. Tường trát đất trộn rơm, lâu ngày ám khói đen bóng như được quét một lớp sơn.
Trong bếp có ba ông đầu rau bằng đất nung, một cái chạn gỗ đựng bát, mấy cái nồi gang nồi nhôm treo trên vách. Góc bếp chất rơm khô cao gần tới mái. Mỗi lần mở cửa bếp, mùi rơm, mùi khói, mùi mỡ hành trộn vào nhau, quen đến mức không cần nhìn cũng biết mình đang ở đâu.
Mẹ bảo bếp là chỗ thấp nhất nhà vì nó khiêm nhường. Mình không biết mẹ nói đùa hay thật. Nhưng mình biết đó là chỗ ấm nhất. Mùa đông, cả nhà kéo nhau xuống bếp ngồi, chân hơ trước lửa, chẳng ai muốn lên nhà trên.
Có những tối mưa to, nước dột lách tách xuống nền đất, mẹ đặt cái chậu nhôm hứng. Tiếng nước rơi vào chậu nghe đều như tiếng đồng hồ. Mình ngồi trên cái ghế con, tựa vào lưng mẹ, nhìn lửa, và thấy mưa ngoài kia chẳng có gì đáng sợ.
Rơm cháy nhanh, người nấu không được đi đâu
Đun rơm khác hẳn đun củi. Rơm bắt lửa rất nhanh, cháy bùng lên một chút rồi tàn. Người nấu phải ngồi liền bên bếp, tay luôn cầm nắm rơm, cứ thấy lửa nhỏ đi là đẩy thêm vào. Nấu một nồi cơm là ngồi trọn một nồi cơm.
Mẹ có cách vặn rơm thành những con cúi tròn, xoắn chặt, cho cháy lâu hơn. Tay mẹ vặn nhanh thoăn thoắt, rơm kêu sột soạt. Mình bắt chước vặn mãi mà cúi rơm cứ bung ra, vừa cho vào bếp đã cháy hết.
Ngồi bếp rơm thì khói cay mắt là chuyện đương nhiên. Gặp hôm rơm ẩm, khói đặc xì xì, cả gian bếp mù mịt. Mẹ cầm ống thổi lửa, một đoạn tre rỗng ruột, cúi sát vào bếp thổi phù phù. Lửa bùng lên, khói tan dần, mặt mẹ đỏ hồng, mắt rưng rưng nước.
Hồi bé mình tưởng mẹ khóc. Lớn lên mới biết là khói. Nhưng bây giờ nghĩ lại, có khi trong những lần cay mắt ấy cũng có những lần mẹ khóc thật, vì những chuyện mà đứa trẻ không biết. Bếp là chỗ duy nhất người ta khóc mà không ai hỏi.
Nồi cơm cháy và phần của đứa út
Cơm nấu bằng rơm có một thứ quý mà nồi cơm điện bây giờ hiếm khi có, là lớp cháy dưới đáy nồi. Mẹ biết canh lửa để cơm chín đều mà đáy nồi vàng ruộm, không đen. Khi xới cơm, lớp cháy được để lại, bóc thành từng mảng giòn rụm.
Trong nhà, cơm cháy là phần của đứa út. Mình ngồi chờ ở cửa bếp, đợi mẹ xới hết cơm, rồi mẹ cạy cho một miếng cơm cháy to bằng bàn tay. Có hôm mẹ rưới thêm một chút mỡ hành, rắc ít muối, thơm đến mức các anh chị đi qua cũng đứng lại xin.
Có lần mẹ mải trông em, để cơm khê, cả nồi bốc mùi khét. Bố không nói gì, vẫn ăn bình thường. Mẹ ngồi im, ăn phần cơm khét nhất. Bữa cơm hôm ấy cả nhà ăn chậm, không ai chê, và mình nhớ mãi sự im lặng tử tế ấy.
Bây giờ mình nấu cơm bằng nồi điện, bấm nút là xong, cơm dẻo đều từ trên xuống dưới. Tiện lợi thật. Nhưng thỉnh thoảng mình vẫn cố tình để nồi cơm lâu thêm một chút, mong có một lớp cháy mỏng. Không bao giờ được như của mẹ.
Những câu chuyện kể bên bếp lửa
Bếp là nơi mẹ kể chuyện nhiều nhất. Chuyện ngày mẹ còn con gái, đi cấy thuê ở làng bên. Chuyện bà ngoại nuôi năm người con qua những năm đói. Chuyện con mèo nhà hàng xóm tha mất con cá rô mẹ để dành. Mẹ kể không theo thứ tự nào cả, nhớ đâu kể đó.
Có những chuyện mẹ kể đi kể lại nhiều lần, lần nào cũng thêm một chi tiết nhỏ. Mình nghe đến thuộc, đôi khi còn nhắc mẹ khi mẹ kể sai. Mẹ cười, bảo con nhớ giỏi hơn mẹ. Mình không biết lúc ấy mẹ đang trao cho mình một thứ để giữ.
Bây giờ mẹ đã già, trí nhớ không còn tốt. Có những chuyện mẹ không nhớ nữa, chính mình phải kể lại cho mẹ nghe. Mẹ ngồi nghe chăm chú, có lúc gật gù, có lúc ngạc nhiên như nghe chuyện của người khác. Chuyện bên bếp lửa năm xưa giờ đi ngược chiều.
Mình nghĩ mỗi gia đình đều có một chỗ như thế, nơi người ta kể chuyện cho nhau nghe mà không cần lý do. Có khi là gian bếp, có khi là cái hiên, có khi là chiếc xe máy chở con đi học. Chỗ ấy quan trọng hơn mình tưởng.
Gian bếp còn lại trong mình
Nhà mình đã xây lại từ lâu. Gian bếp rơm được thay bằng một cái bếp lát gạch men, có bếp ga, có máy hút mùi. Mẹ thích lắm, bảo đỡ khói, đỡ phải ngồi xổm, đỡ đau lưng. Mình mừng cho mẹ thật lòng.
Nhưng thỉnh thoảng, về quê, mình vẫn thấy mẹ lụi cụi ra góc vườn, nhóm một bếp củi nhỏ để nấu nồi cám, hay luộc nồi khoai. Mẹ bảo khoai luộc bếp củi ăn ngọt hơn. Mình nghĩ không hẳn vì khoai, mà vì mẹ nhớ cái bếp cũ.
Có những tối mình ngồi xổm bên cái bếp củi ấy với mẹ, không nói gì nhiều. Khói vẫn cay mắt như xưa. Lửa vẫn bập bùng in lên mặt mẹ, những nếp nhăn sâu hơn. Mình cầm cái que cời than, đẩy củi vào, như một đứa trẻ được giao việc.
Nếu bạn còn mẹ, còn một gian bếp để về, có lẽ lần tới bạn hãy xuống bếp ngồi với mẹ một lúc. Không cần giúp gì nhiều. Chỉ ngồi đó, nghe mẹ kể chuyện, để có thêm một ký ức bên bếp lửa mà mang theo.
Câu hỏi thường gặp
Ống thổi lửa ngày xưa làm bằng gì?
Ống thổi lửa thường là một đoạn tre hoặc nứa rỗng ruột, dài cỡ một gang tay tới một sải tay. Người nấu thổi vào một đầu để đưa không khí vào bếp, giúp lửa cháy to và bớt khói.
Vì sao đun rơm lại nhiều khói?
Rơm cháy nhanh và nếu còn ẩm thì cháy không hết, sinh nhiều khói. Bếp quê ngày xưa thường không có ống khói, nên khói đọng lại trong gian bếp, ám đen tường và mái.
Ông đầu rau là gì?
Ông đầu rau là ba khối đất nung hoặc đá đặt thành hình tam giác để đỡ nồi trên bếp lửa. Trong tín ngưỡng dân gian, ba ông đầu rau còn gắn với hình tượng ông Táo.
Cơm cháy nồi gang ngon hơn vì sao?
Nồi gang dày, giữ nhiệt đều, khi canh lửa nhỏ ở cuối thì đáy nồi tạo lớp cơm cháy vàng giòn mà không bị khét. Người nấu khéo biết lúc nào nên rút bớt lửa.
Làm sao giữ lại ký ức về căn bếp xưa của gia đình?
Có thể ghi lại những món mẹ hay nấu, nhờ mẹ kể lại chuyện ngày xưa và ghi âm, hoặc chụp lại góc bếp cũ trước khi nhà sửa. Những chi tiết nhỏ ấy về sau rất quý với con cháu.
