Cái giếng khơi nhà bà là chỗ mát nhất trong mùa hè, nơi tiếng gàu chạm mặt nước vang lên mỗi sớm, nơi rêu xanh phủ kín thành giếng và đứa cháu cúi xuống thấy mặt mình rung rinh dưới đáy. Giếng đã lấp từ lâu, nhưng tiếng nước thì vẫn còn trong trí nhớ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết dưới dạng một lá thư gửi bà. Bà không còn để đọc, nhưng mình nghĩ có những lá thư người ta viết ra không phải để gửi, mà để được nói thành lời.
Bà ơi, cái giếng nhà mình lấp rồi
Bà ơi, lần về quê vừa rồi, con thấy cái giếng nhà mình đã lấp. Chú bảo giếng cạn lâu rồi, nhà dùng nước máy, để giếng trống sợ trẻ con ngã. Chỗ ấy giờ là một khoảnh sân lát gạch, chú để mấy chậu cây cảnh.
Con đứng ở chỗ ấy rất lâu, bà ạ. Con không buồn vì người ta lấp giếng, chú nói đúng mà. Con chỉ thấy lạ, như vừa mất một thứ gì đó mà mình chưa bao giờ nghĩ là sẽ mất.
Hồi bé, cái giếng là trung tâm của cả khu vườn. Sáng nào con cũng nghe tiếng bà thả gàu, tiếng dây thừng cọ vào thành giếng, tiếng gàu chạm nước bõm một cái rồi tiếng nước đổ ào vào chậu. Đó là tiếng đầu tiên của một ngày.
Con viết thư này để kể với bà những gì con còn nhớ về cái giếng ấy. Bà nghe nhé, như ngày xưa bà ngồi nghe con kể chuyện ở lớp.
Nước giếng mùa hè và mùa đông
Bà còn nhớ không, mùa hè nước giếng lạnh như đá. Trưa nắng đi chơi về, con chạy thẳng ra giếng, bà múc cho một gàu, dội từ đầu xuống chân. Con hét lên vì lạnh, bà cười bảo cho chừa cái tội đi nắng.
Bà hay ngâm dưa hấu, ngâm quả bầu, quả bí dưới giếng. Bà buộc vào cái giỏ, thả xuống sát mặt nước. Chiều kéo lên, quả dưa mát lạnh, bổ ra ăn thấy cả khu vườn như dịu xuống.
Mùa đông thì ngược lại, bà nhỉ. Sáng sớm, nước giếng bốc hơi nghi ngút, ấm hơn nước trong chum. Bà múc nước giếng cho con rửa mặt, bảo nước giếng mùa đông ấm, không như nước máy lạnh cóng. Hồi đó con không hiểu, giờ con đọc sách mới biết vì sao.
Con nghĩ cái giếng giống bà. Mùa nóng thì mát, mùa lạnh thì ấm. Lúc nào cũng có đó, không cần ai gọi.
Rêu xanh và chiếc gàu tôn
Thành giếng nhà mình xây bằng đá ong, lâu năm rêu phủ kín một màu xanh thẫm. Mùa mưa, rêu dày lên, mượt như nhung. Con hay lấy ngón tay vẽ lên đó, vẽ mặt trời, vẽ con mèo, vẽ cả tên bà. Bà bảo đừng nghịch kẻo trượt chân.
Chiếc gàu của bà làm bằng tôn, bà nhờ ông thợ gò ở chợ huyện làm. Gàu méo một bên vì có lần rơi xuống giếng, bố phải lấy cái móc sắt câu mãi mới lên. Bà không chịu thay gàu mới, bảo gàu cũ quen tay, múc không đổ.
Con thử múc nước bằng cái gàu ấy nhiều lần mà không được. Gàu cứ nổi lềnh bềnh trên mặt nước, không chịu chìm. Bà cầm dây, giật nhẹ một cái, gàu nghiêng xuống, nước tràn vào. Bà làm như không, con làm mãi không xong.
Bà bảo cái gì cũng có mẹo, con ạ, nhưng mẹo thì phải tự tay làm nhiều mới ra. Bà không biết rằng câu ấy con mang theo khi đi học, đi làm. Mỗi lần làm một việc mới mà mãi không xong, con lại nhớ cái gàu tôn méo của bà.
Mặt mình dưới đáy giếng
Có một trò con hay chơi mà chưa bao giờ kể với bà. Lúc bà ngủ trưa, con ra giếng, bám vào thành, cúi đầu nhìn xuống. Dưới đáy, mặt nước như một tấm gương tròn, in hình bầu trời và một khuôn mặt bé xíu là con.
Con gọi to tên mình xuống giếng, tiếng vọng lên ồm ồm, như có ai khác đang gọi lại. Con thả một viên sỏi nhỏ, nhìn mặt nước gợn vòng tròn, khuôn mặt mình méo đi rồi từ từ hiện lại.
Giờ nghĩ lại con thấy sợ. Bé tí mà dám cúi sát miệng giếng như vậy. Nếu bà biết chắc bà đánh đòn. Có lẽ đó là lý do con không bao giờ kể. Bây giờ con kể, bà đừng giận nhé.
Con nghĩ trẻ con nào cũng cần một chỗ bí mật như thế, một chỗ để nhìn thấy mình. Con của con bây giờ không có giếng, chỉ có gương trong nhà tắm. Con mong nó cũng có một chỗ nào đó, một góc nào đó, để tự gọi tên mình và nghe tiếng vọng lại.
Con giữ cái giếng theo cách của con
Bà ơi, cái giếng không còn, nhưng con đã giữ lại một thứ. Hôm ấy, lúc chú đang dọn kho, con tìm thấy chiếc gàu tôn méo của bà, gỉ sét, bị vứt trong góc. Con xin chú mang về. Chú cười bảo mang cái đồ bỏ ấy về làm gì.
Con đánh sạch gỉ, sơn lại một lớp sơn trong, trồng một khóm rau thơm vào đó, đặt ngoài ban công. Mỗi sáng tưới cây, con lại nhìn cái gàu, nhớ tiếng nước bõm một cái, nhớ tay bà giật dây.
Con biết bà sẽ bảo con lẩn thẩn. Bà vốn không thích giữ đồ cũ, cái gì hỏng là bà cho đi, bỏ đi, chỉ giữ cái gàu vì nó còn dùng được. Nhưng con giữ không phải vì cái gàu, mà vì những buổi sáng có tiếng bà.
Con viết đến đây thôi, bà ạ. Ngoài kia trời đang mưa, con nghe tiếng nước chảy từ máng xối xuống, nghe gần giống tiếng nước đổ vào chậu năm xưa. Con thương bà nhiều. Cháu của bà.
Câu hỏi thường gặp
Giếng khơi là gì?
Giếng khơi là giếng đào thủ công, miệng rộng, thành xây bằng gạch, đá ong hoặc đá, người dùng múc nước bằng gàu buộc dây. Giếng khơi từng rất phổ biến ở nông thôn Việt Nam trước khi có nước máy và giếng khoan.
Vì sao nước giếng mùa hè mát, mùa đông ấm?
Nước giếng nằm sâu dưới đất, nhiệt độ ít thay đổi theo mùa. Mùa hè trời nóng nên ta thấy nước mát, mùa đông trời lạnh nên ta thấy nước ấm hơn, dù nhiệt độ nước không chênh nhiều.
Có nên giữ giếng cũ trong nhà không?
Nếu giếng không còn dùng, nên đậy kín bằng nắp chắc chắn hoặc lấp đi để tránh nguy hiểm cho trẻ nhỏ và người già. Muốn giữ làm kỷ niệm thì phải có nắp đậy và rào chắn an toàn.
Viết thư cho người đã khuất có ý nghĩa gì?
Nhiều người viết thư cho người thân đã mất như một cách nói ra những điều chưa kịp nói, để giữ ký ức và để lòng nhẹ hơn. Nếu nỗi buồn kéo dài và nặng nề, nên tìm tới chuyên gia tâm lý để được đồng hành.
Giữ kỷ vật của ông bà thế nào cho có ý nghĩa?
Có thể chọn một vài món gắn với kỷ niệm rõ ràng, làm sạch, đặt ở chỗ mình thường nhìn thấy và kể cho con cháu nghe câu chuyện đằng sau. Một món đồ có câu chuyện quý hơn nhiều món đồ cất trong kho.
