Gió bấc đầu đông là đợt gió mùa đông bắc đầu tiên tràn về làng, thổi lá bàng đỏ rụng đầy sân, làm cả nhà phải lôi áo bông cũ ra mặc, rồi ngồi quây quần bên bếp hơ tay, bới mấy củ khoai lùi trong tro nóng. Nó lạnh, khô, buốt, mà kéo người ta lại gần nhau.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mỗi năm, khi đọc tin gió mùa đông bắc tràn về, có lẽ nhiều người lại nhớ một gian bếp nào đó. Tập này mình kể về gian bếp của nhà mình trong những ngày đầu đông.
Gió về trong một đêm
Gió bấc về không báo trước. Có thể chiều hôm trước trời còn oi, cả nhà còn mặc áo cộc. Đêm ấy bỗng nghe tiếng gió rít qua khe cửa, tiếng lá khô bay lạo xạo ngoài sân, tiếng cửa sổ đập vào khung. Sáng ra, trời đã khác hẳn.
Bầu trời xám, thấp, không mây mà cũng không nắng. Gió thổi từng cơn, khô và buốt, cắt vào da mặt. Cây bàng đầu ngõ rụng gần hết lá, những chiếc lá đỏ sẫm bay khắp đường làng, rơi cả vào trong nhà.
Mẹ bảo gió bấc về rồi, mặc áo ấm vào. Mình còn nằm trong chăn, không muốn ra. Cái lạnh đầu mùa bao giờ cũng khó chịu nhất, vì người chưa quen. Mình co ro, kéo chăn trùm kín đầu, nghe gió.
Có một điều lạ là mình thích tiếng gió bấc. Nó gào rú bên ngoài, còn trong chăn thì ấm. Càng nghe gió, càng thấy chăn ấm. Có lẽ đó là cảm giác an toàn đầu tiên mình biết đặt tên.
Chiếc áo bông mùi long não
Sáng ấy, mẹ mở cái rương gỗ, lôi ra mấy chiếc áo bông. Áo bông cũ, vải đã bạc, có chỗ vá, mỗi năm chỉ mặc vài tháng rồi lại cất. Mùi long não xộc lên, hắc hắc, cay cay.
Áo của mình là áo của anh để lại, tay hơi dài, mẹ đã khâu lên một đoạn. Mặc vào thấy nặng, cử động khó, người tròn như cái bánh. Nhưng ấm, ấm lắm. Gió thổi mấy cũng không lọt vào.
Mùi long não theo mình suốt mấy ngày đầu đông. Đi học, bạn bè ngửi thấy, trêu mình là cái tủ quần áo biết đi. Mình không giận, vì đứa nào cũng có mùi y như vậy. Cả lớp học đầu đông thơm mùi long não.
Bây giờ mình có áo phao, áo len, áo khoác đủ loại, nhẹ, mỏng mà ấm. Không còn ai mặc áo bông nhồi. Nhưng mỗi lần ngửi thấy mùi long não ở đâu đó, mình lại thấy cái rương gỗ của mẹ, thấy chiếc áo bông của anh.
Cả nhà dồn xuống bếp
Những ngày gió bấc, gian bếp là chỗ đông người nhất nhà. Bà ngồi sát bếp nhất, hơ tay, hơ chân. Mẹ nấu cơm. Bố ngồi chẻ củi. Mấy anh em chen nhau ngồi trên những cái ghế con quanh bếp, ai cũng chìa tay về phía lửa.
Ngọn lửa bập bùng, in bóng cả nhà lên vách bếp, bóng to, bóng nhỏ, chập chờn. Hơi ấm lan ra, mặt ai cũng đỏ hồng. Bên ngoài gió vẫn rít, nhưng trong bếp thì như một thế giới khác.
Bà hay kể chuyện ngày xưa rét hơn bây giờ nhiều, có năm nước trong chum đóng một lớp mỏng. Bà kể những năm không đủ áo ấm, cả nhà phải lót rơm, đắp chiếu. Mình nghe mà không hình dung được, chỉ thấy bà rùng mình khi kể.
Có những buổi tối cả nhà ngồi ở bếp tới khuya, không ai muốn lên nhà trên. Mẹ đun một ấm nước gừng, mỗi người một chén, uống nóng hổi, cay xè. Mình nghĩ, nhà không phải là cái mái, mà là chỗ cả nhà cùng ngồi lại khi trời rét.
Khoai lùi trong tro bếp
Thứ ngon nhất của những ngày gió bấc là khoai lùi. Mẹ lấy mấy củ khoai lang, vùi vào đống tro nóng dưới bếp, phủ than lên trên. Rồi cả nhà ngồi chờ, mũi phập phồng ngửi mùi khoai chín.
Chừng nửa tiếng, mùi thơm bốc lên, ngọt lịm, cháy cháy. Mẹ lấy que cời ra từng củ. Vỏ khoai cháy đen, cứng, nóng bỏng tay. Mình chuyền củ khoai từ tay này sang tay kia, thổi phù phù, rồi bẻ đôi.
Ruột khoai vàng ươm, bốc khói nghi ngút, mềm, dẻo, ngọt. Cắn một miếng, nóng tới mức phải há miệng ra hít không khí. Tay đen nhẻm tro, mặt dính nhọ, nhưng không ai để ý. Ai cũng chỉ lo ăn.
Bà ăn chậm, bóc vỏ cẩn thận, chia cho mỗi đứa cháu một miếng của bà. Mình bảo bà ăn đi, bà bảo bà ăn rồi. Mình không biết bà đã ăn chưa. Bây giờ thì mình đoán là chưa.
Gió bấc năm nay
Năm nay gió bấc về thành phố vào một tối thứ hai. Mình đang ngồi làm việc, nghe tin dự báo, nhìn ra cửa sổ thấy cây ngoài đường nghiêng ngả. Mình lôi áo khoác ra mặc, pha một cốc trà nóng.
Không có bếp lửa, không có tro, không có khoai lùi. Mình bật lò nướng, nướng mấy củ khoai lang mua ở siêu thị. Khoai chín, thơm, ngọt, nhưng thiếu cái vị cháy cạnh của tro bếp, thiếu cái nóng bỏng tay.
Mình gọi điện về nhà. Mẹ bảo ở quê gió to lắm, cả nhà đang ngồi bếp. Mình nghe tiếng lửa tí tách qua điện thoại, nghe tiếng bố ho, tiếng đứa cháu đòi ăn khoai. Mình ngồi im, nghe, không muốn tắt máy.
Mẹ hỏi bao giờ về. Mình bảo Tết. Mẹ bảo ừ, Tết thì vẫn còn rét, về mà ăn khoai lùi. Mình cười. Gió bấc vẫn thổi ngoài cửa sổ, nhưng trong lòng thì đã ấm lên một chút.
Câu hỏi thường gặp
Gió bấc là gió gì?
Gió bấc là cách gọi dân gian ở miền Bắc cho gió mùa đông bắc, loại gió lạnh và khô thổi về vào mùa thu đông, làm nhiệt độ giảm nhanh. Những đợt đầu mùa thường được gọi là gió mùa đầu tiên.
Gió mùa đông bắc thường về vào tháng mấy?
Những đợt gió mùa đông bắc đầu tiên thường xuất hiện vào khoảng tháng chín, tháng mười và mạnh dần vào các tháng mùa đông. Thời điểm cụ thể mỗi năm một khác, nên theo dõi bản tin dự báo thời tiết.
Ngày xưa người ta cất áo ấm bằng gì?
Nhiều gia đình cất áo bông, áo len trong rương gỗ hoặc tủ kèm long não để chống mọt, chống ẩm. Vì vậy áo lấy ra đầu mùa thường có mùi long não đặc trưng.
Khoai lùi làm thế nào?
Khoai lang được vùi trong tro nóng và than hồng dưới bếp củi hoặc bếp rơm, để chín từ từ khoảng nửa tiếng hoặc lâu hơn tuỳ củ. Vỏ cháy sém nhưng ruột chín đều, thơm, ngọt.
Giữ ấm cho người già mùa rét cần lưu ý gì?
Nên mặc đủ ấm, giữ ấm đầu, cổ, bàn chân, uống nước ấm và hạn chế ra ngoài lúc sáng sớm, tối muộn khi rét đậm. Sưởi bằng than trong phòng kín rất nguy hiểm, cần tránh; người có bệnh nền nên theo lời bác sĩ.
