Gió Lào là thứ gió khô và nóng thổi về miền Trung mỗi đầu hè, làm lá cây quắt lại, đất nẻ chân chim và con người chỉ mong một gàu nước giếng mát. Người miền Trung lớn lên trong gió ấy, và mang theo nó như một vết nắng không phai.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những vùng đất mà khí hậu khắc nghiệt làm nên tính cách con người. Tập này mình kể về mùa gió Lào ở quê, và về những người đã dạy mình biết thương nhau giữa nắng.
Gió về không báo trước
Gió Lào về thường vào một buổi sáng nào đó đầu hè. Mới hôm qua trời còn dịu, sáng nay mở cửa ra đã thấy hơi nóng phả vào mặt như đứng trước miệng lò. Mẹ nhìn ra vườn, nói một câu ngắn gọn, gió Lào về rồi.
Gió thổi từ phía núi, khô khốc, mang theo bụi đỏ. Lá chuối rách tươm, lá tre vàng úa, những vạt khoai lang ngoài đồng héo rũ chỉ sau mấy ngày. Đất ruộng nứt thành từng ô, mình thò ngón tay vào khe nứt được tới tận đốt thứ hai.
Trẻ con trong xóm không ai được ra đường giữa trưa. Người lớn bảo gió Lào hút hết nước trong người, ra nắng lâu là say. Mình vẫn lén trốn đi, đội cái nón rách, chân đất nóng bỏng, rồi về bị mẹ cho một trận vì mặt đỏ gay.
Mình nhớ cảm giác gió thổi qua người lúc ấy, không mát mà rát, như có ai cầm giấy nhám chà nhẹ lên da. Môi nứt, mắt cay. Vậy mà người quê mình vẫn đi làm, vẫn ra đồng từ sáng sớm, về khi nắng chưa lên cao.
Mẹ phơi khoai trong gió
Mẹ có cách biến cái nắng thành của để dành. Mùa gió Lào, mẹ thái khoai lang thành lát mỏng, rải lên những cái nong tre, đặt trên mái bếp, ngoài sân. Chỉ một hai ngày nắng gió, khoai đã khô cong, giòn, để được cả năm.
Ngoài khoai, mẹ phơi cá, phơi tôm, phơi ớt, phơi cả những bó củi nhỏ cho mùa mưa. Mẹ nói ông trời cho nắng thì phải tranh thủ, rồi mưa xuống lại tiếc. Cái sân nhà mình mùa gió Lào chẳng còn một chỗ trống.
Mình được giao việc canh gà, không cho gà mổ khoai, và lật những lát khoai cho đều nắng. Ngồi dưới hiên, cầm cây roi tre, nắng hắt từ sân lên mặt, mình ngủ gục lúc nào không hay. Tỉnh dậy thấy một con gà đang đứng giữa nong khoai, mổ ngon lành.
Mùa mưa năm đó, những lát khoai khô được mẹ nấu với gạo, thành nồi cơm độn ngọt bùi. Ăn bát cơm ấy, mình không biết nó được làm từ cái nắng nào, cái gió nào. Bây giờ thì biết, đó là nắng của mẹ.
Những đêm kê giường ra hiên
Gió Lào không chỉ nóng ban ngày. Có những đêm gió vẫn thổi hầm hập, trong nhà như cái nồi úp kín. Cả nhà khiêng chõng tre, trải chiếu ra hiên, ra sân, có nhà còn trải cả ra ngõ ngủ cho mát.
Bố múc nước giếng dội lên nền sân cho bớt nóng, nước vừa đổ xuống đã bốc hơi. Mẹ lấy khăn nhúng nước, vắt khô, đắp lên trán từng đứa con. Cái quạt nan trong tay mẹ không lúc nào ngừng, quạt cho đứa này rồi quay sang đứa kia.
Nằm ngoài sân, nhìn lên trời, sao nhiều đến mức mình đếm không xuể. Tiếng ếch ở ao làng, tiếng chó sủa xa xa, tiếng ai đó ho khan ở nhà bên. Cả xóm nằm ngoài trời, như một gia đình lớn chung một mái nhà là bầu trời.
Gần sáng, gió dịu đi, hơi sương mỏng xuống. Mình tỉnh dậy, thấy mẹ đã ngủ gục, chiếc quạt rơi bên cạnh. Mình cầm quạt lên, quạt cho mẹ vài cái, rồi lại ngủ thiếp đi. Đó là lần hiếm hoi mình quạt cho mẹ, mà mẹ không biết.
Gàu nước giếng và cái chum đầu hồi
Thứ quý nhất mùa gió Lào là nước giếng. Giếng nhà mình sâu, nước mát lạnh ngay cả giữa trưa. Đi đâu về, việc đầu tiên là thả gàu xuống giếng, kéo lên một gàu đầy, vục mặt vào rửa, nghe cả người như sống lại.
Đầu hồi nhà có một cái chum sành to, đậy nắp gỗ, có cái gáo dừa úp trên. Ai đi ngang ngõ khát nước cứ vào múc uống, không cần hỏi. Người bán hàng rong, người đi cày về, đứa trẻ đi học qua, ai cũng biết cái chum ấy.
Mẹ dặn không được để chum cạn. Chiều nào mình cũng phải gánh mấy đôi nước đổ đầy. Có lần mình làm biếng, để chum chỉ còn lưng chừng. Mẹ không mắng, chỉ nói người ta khát đi vào thấy chum cạn thì tội lắm con.
Câu nói ấy mình nhớ mãi. Ở cái vùng đất nắng gió ấy, một gáo nước là cả một tấm lòng. Người ta không có nhiều để cho nhau, nhưng thứ gì có thì cho trọn.
Mang theo gió Lào đi khắp nơi
Người miền Trung đi xa hay bị trêu là ăn mặn, nói nặng, tính khí cứng. Mình không cãi. Có lẽ gió Lào và nắng cát đã nắn người quê mình như vậy. Nhưng mình biết bên trong cái cứng ấy là một thứ rất mềm, như ruột quả khoai lang phơi nắng.
Mình đã sống ở nhiều nơi, có nơi mát mẻ quanh năm, có nơi mưa nhiều tới mốc meo. Mỗi đầu hè, đọc tin thấy miền Trung lại nắng nóng, gió Lào lại thổi, mình gọi điện về hỏi mẹ có khoẻ không, giếng còn nước không.
Mẹ bao giờ cũng nói ổn cả, quen rồi con. Nhưng mình biết mẹ đã già, cái nóng giờ khó chịu hơn ngày xưa. Mình gửi về cái quạt điện mới, mẹ cất trong tủ, vẫn dùng quạt nan, bảo quạt nan quen tay hơn.
Nếu bạn cũng là người miền Trung đi xa, có lẽ mùa hè này bạn sẽ nghe thấy tiếng gió Lào trong trí nhớ. Hãy gọi về nhà một cuộc. Hỏi chuyện nắng, chuyện giếng, chuyện cái chum đầu hồi. Người ở quê sẽ hiểu bạn đang nhớ gì.
Câu hỏi thường gặp
Gió Lào là gì?
Gió Lào là cách gọi dân gian của loại gió tây nam khô nóng thổi vào miền Trung, nhất là Bắc Trung Bộ, vào đầu và giữa mùa hè. Gió mất hơi ẩm khi vượt dãy Trường Sơn nên khi xuống phía đông trở nên rất khô và nóng.
Gió Lào thường thổi vào tháng nào?
Gió Lào thường xuất hiện từ khoảng tháng tư tới tháng tám, mạnh nhất vào các tháng giữa hè. Mỗi đợt có thể kéo dài vài ngày tới cả tuần.
Người dân miền Trung làm gì để chống nóng mùa gió Lào?
Người dân thường đi làm đồng từ sáng sớm, nghỉ giữa trưa, uống nhiều nước, che chắn nhà cửa và tận dụng nắng gió để phơi khô nông sản. Người già và trẻ nhỏ cần tránh ra nắng lâu.
Vì sao nói gió Lào làm nên tính cách người miền Trung?
Đó là cách nói hình ảnh rằng khí hậu khắc nghiệt rèn cho con người sự chịu thương chịu khó, tiết kiệm và gắn bó với nhau. Mỗi người mỗi tính, nên chỉ nên hiểu như một nét chung được nhiều người cảm nhận.
Chum nước đầu ngõ ngày xưa có ý nghĩa gì?
Ở nhiều làng quê, nhà có chum nước để ở đầu hồi hay đầu ngõ cho người đi đường khát ghé uống. Đó là một nét tình làng nghĩa xóm, sẻ chia những thứ rất nhỏ trong vùng đất nhiều nắng.
