Hàng rào dâm bụt là bờ rào xanh thấp chạy dọc lối ngõ quê, hoa đỏ nở gần như quanh năm, trẻ con hái hoa mút nhị, người lớn cắt tỉa mỗi mùa. Nó là thứ rào để ngăn lối, mà vẫn đủ thấp để hai nhà nhìn thấy nhau và nói với nhau một câu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về lối ngõ dẫn vào nhà ngày xưa, nơi có một hàng dâm bụt mà mình đi qua hàng nghìn lần, tới khi nó không còn mới biết mình nhớ nó.
Lối ngõ đỏ hoa
Ngõ vào nhà mình dài chừng mấy chục bước chân, hai bên là hàng rào dâm bụt. Lối đi lát gạch nghiêng, rêu mọc ở kẽ. Hàng rào cao ngang ngực người lớn, lá xanh thẫm, dày, và điểm lốm đốm những bông hoa đỏ thắm.
Hoa dâm bụt nở sáng, đến chiều thì héo, cụp lại, rụng xuống lối đi. Sáng hôm sau lại có hoa mới. Nên lúc nào ngõ nhà mình cũng có hoa, như ai đó chịu khó cắm hoa mỗi ngày mà không ai thấy.
Mỗi sáng đi học, mình đi qua lối ngõ ấy, chạm tay vào lá, ngắt một bông hoa cầm theo. Mỗi chiều đi học về, mình thấy hàng dâm bụt từ đầu ngõ, biết là sắp tới nhà. Có những ngày mệt, nhìn thấy màu đỏ ấy là thấy lòng nhẹ đi.
Mình nghĩ ai lớn lên ở quê cũng có một hình ảnh báo hiệu sắp về tới nhà. Có người là cây gạo đầu làng, có người là cái giếng, có người là ngọn tháp chuông. Của mình là hàng dâm bụt đỏ.
Mút nhị hoa và những trò trẻ con
Trẻ con trong xóm có trò mút nhị hoa dâm bụt. Ngắt một bông, rút cái nhị dài ở giữa ra, mút cái đầu cuống có chút mật ngòn ngọt. Ngọt lắm, mà chỉ được một chút xíu, mút mấy bông vẫn thèm.
Bọn con gái thì ngắt hoa cài lên tóc, lên tai, làm cô dâu. Bọn con trai thì ngắt lá xé làm tiền chơi bán hàng. Hàng rào dâm bụt nhà ai cũng bị trẻ con vặt trụi một đoạn ở chỗ thấp.
Có những hôm bày trò nấu cơm, mình lấy hoa dâm bụt giã nhỏ ra một thứ nước nhầy nhầy, làm canh. Mấy đứa ngồi xổm dưới gốc rào, đứa nấu, đứa ăn giả vờ, cãi nhau xem ai làm mẹ, ai làm con.
Người lớn thấy hàng rào bị vặt cũng chẳng mắng. Bà bảo dâm bụt mọc nhanh, vặt mấy cũng không hết. Bây giờ nghĩ lại, mình thấy người lớn ngày xưa khoan dung với trẻ con hơn mình tưởng.
Bố cắt tỉa rào
Dâm bụt mọc nhanh, vài tháng không tỉa là cành vươn lung tung, lấn ra lối đi. Bố có cái kéo cắt cây dài, lưỡi to, mỗi mùa ra cắt tỉa một lần. Bố cắt rất cẩn thận, nhìn ngang, nhìn dọc, cho hàng rào thẳng như kẻ chỉ.
Mình theo sau gom cành lá vứt đi. Cành dâm bụt cắt xuống còn tươi, bố bảo cắm xuống đất chỗ nào thưa là nó tự mọc. Mình cắm thử mấy cành ở góc vườn, ít hôm sau thấy nhú lá non thật. Mình mừng như vừa trồng được một cái cây to.
Bố bảo rào phải tỉa thường xuyên thì mới dày, mới đẹp. Để nó mọc tự do thì cao vống lên mà gốc thưa, rào không ra rào. Mình nghe vậy, không nghĩ gì. Lớn lên mới thấy cái gì cũng vậy, phải chăm, phải sửa thường xuyên, chứ không phải trồng xong là xong.
Cắt rào xong, bố đứng ở đầu ngõ nhìn lại, gật gù. Lối ngõ gọn gàng, sáng sủa hẳn. Mấy bông hoa đỏ nằm ngay ngắn trên mặt rào. Đó là lúc bố trông vui nhất, một niềm vui rất nhỏ mà mình không quên.
Chuyện trò qua hàng rào
Hàng rào dâm bụt thấp, nên hai nhà hai bên nhìn thấy nhau. Bác hàng xóm đang tưới rau bên kia, mẹ đang phơi đồ bên này, hai người đứng qua rào nói chuyện cả buổi. Có hôm bác chuyền qua rào một rổ cà, mẹ chuyền lại một bó rau muống.
Bọn trẻ con thì có những cái lỗ chui qua rào, sang nhà nhau chơi không cần đi vòng ra ngõ. Mỗi lần bố tỉa rào, bố cố tình chừa lại cái lỗ ấy. Mình hỏi sao không bịt lại. Bố cười, bảo để tụi nhỏ có đường sang.
Có một năm nhà bác bên cạnh có chuyện buồn. Mình nhớ đêm ấy mẹ đứng bên rào rất lâu, nói chuyện nhỏ với bác gái. Mình không nghe rõ, chỉ thấy hai bóng người lặng lẽ, giữa họ là hàng dâm bụt đen thẫm trong bóng tối.
Mình hay nghĩ, hàng rào dâm bụt không phải để ngăn hai nhà. Nó chỉ để đánh dấu đâu là nhà mình, đâu là nhà người, còn lòng người thì vẫn qua lại được. Một cái rào để thấy nhau, chứ không phải để khuất nhau.
Tường gạch bây giờ
Bây giờ lối ngõ nhà mình đã đổ bê tông, rộng ra cho xe máy đi. Hàng dâm bụt bị nhổ đi, thay bằng tường gạch cao quá đầu người, trên có cắm mảnh chai. Nhà hàng xóm cũng xây tường. Hai nhà không còn nhìn thấy nhau.
Mình hiểu vì sao người ta xây tường. Có trộm, có chó lạ, có xe cộ ồn ào. Tường gạch chắc chắn, không phải tỉa, không phải chăm. Mình không trách. Nhưng đứng trong ngõ mới, mình thấy chật, thấy thiếu một màu đỏ.
Năm ngoái, mình xin bố một cành dâm bụt từ cây còn sót ở góc vườn, mang lên thành phố, cắm vào một cái chậu trên ban công. Cành bén rễ, lớn lên, ra hoa. Mỗi sáng thấy một bông đỏ mới nở, mình lại nhớ lối ngõ ngày xưa.
Bác hàng xóm bên căn hộ kế bên thấy hoa, hỏi xin một cành. Mình cắt cho bác. Bác trồng trong chậu bên kia vách ngăn ban công. Bây giờ, mỗi sáng hai nhà nhìn sang thấy hoa của nhau. Không phải hàng rào, nhưng cũng gần giống.
Câu hỏi thường gặp
Hoa dâm bụt nở vào mùa nào?
Dâm bụt là cây nhiệt đới, ở Việt Nam có thể ra hoa gần như quanh năm, nhiều nhất vào mùa ấm. Mỗi bông thường chỉ nở trong khoảng một ngày rồi héo.
Vì sao ngày xưa nhiều nhà trồng hàng rào dâm bụt?
Dâm bụt dễ trồng, mọc nhanh, cắt cành cắm xuống đất là sống, lá dày và có thể tỉa thành hàng rào gọn gàng. Hoa đỏ đẹp nên vừa làm rào vừa làm cảnh.
Trồng dâm bụt bằng cách nào?
Cách phổ biến là giâm cành: cắt một đoạn cành bánh tẻ, cắm vào đất ẩm, giữ nơi có nắng nhẹ và tưới đều. Sau một thời gian cành ra rễ và mọc lá mới.
Trẻ con mút nhị hoa dâm bụt có sao không?
Đây là trò chơi quen của nhiều thế hệ trẻ em ở quê. Tuy vậy cha mẹ nên dặn trẻ không ăn hay mút các loại hoa lạ, và rửa tay sau khi chơi.
Làm sao giữ tình hàng xóm khi nhà nào cũng xây tường cao?
Có thể giữ những thói quen nhỏ như chào hỏi, chia nhau chút rau quả, để ý giúp nhau khi đi vắng. Tình hàng xóm nằm ở việc qua lại, không nằm ở chiều cao của bức tường.
