Khói bếp nhà sàn buổi sớm là làn khói xanh lam bốc lên qua mái lá, từ bếp lửa đặt ngay giữa sàn nhà, nơi gia đình vùng cao nấu ăn, sưởi ấm, ngồi kể chuyện và ngủ quanh lửa suốt những đêm đông. Ai từng sống trong căn nhà ấy một mùa đông sẽ không quên được mùi khói đó.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Quê nhà đôi khi không phải nơi mình sinh ra, mà là nơi đã cho mình ở nhờ. Tập này mình kể về một năm sống trong một căn nhà sàn, hồi đi dạy học ở một điểm trường trên núi.
Căn nhà sàn đầu bản
Năm ấy mình mới ra trường, nhận dạy ở một điểm trường lẻ trên núi. Trường chỉ có hai phòng học, không có nhà công vụ. Trưởng bản dẫn mình tới một căn nhà sàn đầu bản, bảo cứ ở đây, nhà này rộng.
Căn nhà làm bằng gỗ, mái lợp lá, cột kê trên đá. Leo lên cái cầu thang gỗ chín bậc là tới sàn. Gầm sàn để củi, nông cụ, có góc nhốt gà. Trên sàn là một gian rộng, không vách ngăn, chỉ có mấy tấm phên chia khu ngủ.
Gia đình có ông bà, hai vợ chồng và ba đứa nhỏ. Họ nói tiếng phổ thông không nhiều, mình thì chưa biết tiếng của họ. Những ngày đầu, hai bên chủ yếu nói chuyện bằng nụ cười và tay chân.
Đêm đầu tiên, mình nằm trên tấm chiếu trải trên sàn gỗ, nghe gió núi rít qua khe vách, nghe tiếng lợn ủn ỉn dưới gầm, nghe tiếng thở của cả một gia đình lạ. Mình không ngủ được, và đã nghĩ tới chuyện xin về.
Bếp lửa không bao giờ tắt
Giữa sàn nhà có một cái bếp lửa, xếp mấy hòn đá, đặt trên một khuôn đất nện. Bếp lửa ấy gần như không bao giờ tắt. Ban ngày lửa nhỏ, vùi trong tro. Tối đến, người ta khơi lên, thêm củi, lửa bùng sáng cả gian nhà.
Sáng sớm, bà dậy trước tiên, thổi lửa, đặt nồi nước. Khói bốc lên, bay qua mái lá ra ngoài. Mình nằm trong chăn, nhìn khói luồn qua những kẽ lá, thấy ánh sáng ban mai lọt vào thành những vệt xanh lam. Đó là cảnh đẹp nhất mình từng thấy mỗi sáng.
Trên bếp là cái gác bếp, một tầng giàn tre treo lơ lửng. Gác bếp treo ngô giống, treo thịt, treo ớt, treo cả những bó lá thuốc. Khói hun lên ngày này qua ngày khác, mọi thứ trên gác đen bóng, thơm mùi khói.
Ông bảo ngô giống phải treo gác bếp mới không mọt, thịt phải hun khói mới để được lâu. Mình học được rằng cái bếp không chỉ để nấu ăn, nó là kho, là lò sưởi, là nơi giữ hạt giống cho mùa sau.
Những đêm đông quanh lửa
Mùa đông trên núi rét cắt da. Có những đêm sương muối, sáng ra cỏ ngoài sân trắng xoá. Cả nhà kéo chăn đệm nằm quanh bếp lửa, chân hướng vào lửa. Mình cũng được xếp một chỗ, giữa đứa con gái lớn và ông.
Trước khi ngủ, cả nhà ngồi quanh bếp. Bà vừa xe lanh vừa hát nhỏ những bài mình không hiểu lời. Ông vót nan đan gùi. Hai vợ chồng bàn chuyện nương rẫy. Bọn trẻ nướng ngô, nướng khoai, tranh nhau bắp ngô cháy cạnh.
Dần dần mình học được vài chữ tiếng của họ. Chào, ăn cơm, ngủ đi, cảm ơn. Bọn trẻ thì học tiếng phổ thông của mình nhanh hơn. Có tối, đứa nhỏ nhất đọc cho cả nhà nghe bài tập đọc ở lớp, cả nhà ngồi nghe chăm chú như nghe một điều gì quan trọng lắm.
Ánh lửa in lên những gương mặt, đỏ hồng, ấm áp. Mình nhìn quanh, chợt thấy mình không còn là khách. Mình là một người đang ngồi quanh bếp lửa của một gia đình, giữa núi rừng, trong đêm đông.
Mùi khói theo mình xuống núi
Sống bên bếp lửa lâu, quần áo, tóc tai, chăn màn đều ám mùi khói. Lần đầu xuống thị trấn họp, mình ngồi trong phòng họp, mấy đồng nghiệp hít hít, cười bảo trên bản về hả, mùi khói đặc trưng lắm.
Mình hơi ngượng, nhưng cũng thấy vui. Như thể mùi khói ấy là một thứ giấy chứng nhận, rằng mình đã sống ở đó, đã thuộc về một nơi nào đó.
Bà thấy mình hay bị nứt nẻ tay chân vì lạnh, đưa cho một ít mỡ trong cái ống tre, bảo bôi vào. Mẹ của bọn nhỏ dệt cho mình một cái khăn quàng bằng vải tự dệt, hoa văn sặc sỡ. Mình quàng cái khăn ấy suốt mùa đông.
Hết năm học, mình được chuyển xuống trường ở thị trấn. Hôm đi, cả nhà tiễn mình ra tận đầu dốc. Bà dúi vào tay một gói thịt gác bếp. Ông không nói gì, chỉ vỗ vai mình hai cái. Bọn trẻ chạy theo xe một quãng xa mới dừng.
Một quê nhà cho mượn
Đã nhiều năm trôi qua. Mình bây giờ sống ở thành phố, nhà có bếp từ, không có khói. Cái khăn quàng hoa văn vẫn còn, cất trong tủ, thỉnh thoảng lấy ra, vẫn còn thoang thoảng mùi khói.
Mình vẫn giữ liên lạc với đứa con gái lớn của gia đình. Nó đã học xong, về dạy học ở chính điểm trường năm xưa. Nó gửi ảnh, căn nhà sàn đã thay mái tôn, có điện, có tivi, nhưng bếp lửa giữa nhà vẫn còn.
Mình hay nghĩ, quê nhà không nhất thiết là nơi mình sinh ra. Có những nơi người ta cho mình mượn một chỗ quanh bếp lửa, cho mình một bát cơm, một chỗ nằm, và thế là thành quê. Quê ấy mình không có quyền gì, chỉ có nợ.
Nếu bạn từng được ai đó cho ở nhờ, cho ăn, cho sưởi ấm ở một nơi xa lạ, có lẽ bạn cũng có một quê nhà như thế. Hôm nay, có thể bạn sẽ gửi cho họ một lời hỏi thăm. Ở trên núi, một lời hỏi thăm từ xa quý lắm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà sàn vùng cao đặt bếp lửa giữa nhà?
Ở nhiều dân tộc vùng cao, bếp lửa giữa nhà vừa để nấu ăn, vừa để sưởi ấm trong mùa lạnh, vừa là nơi cả gia đình quây quần. Khói bếp còn giúp hun khô, bảo quản lương thực và đồ dùng treo trên gác.
Gác bếp dùng để làm gì?
Gác bếp là tầng giàn treo phía trên bếp lửa, dùng để phơi khô và bảo quản ngô giống, thóc, thịt, ớt và các thứ khác. Khói và hơi ấm giúp đồ trên gác không bị ẩm mốc, mọt.
Thịt gác bếp là gì?
Thịt gác bếp là thịt được tẩm ướp rồi treo trên gác bếp hun khói trong nhiều ngày cho khô và thơm. Đây là cách bảo quản thịt truyền thống của nhiều dân tộc miền núi.
Ở nhờ nhà dân vùng cao cần lưu ý gì?
Nên tìm hiểu trước phong tục của gia đình và dân tộc nơi mình đến, hỏi chủ nhà về những điều kiêng kỵ, giữ gìn đồ đạc và chung tay việc nhỏ trong nhà. Sự tôn trọng và chân thành quan trọng hơn quà cáp.
Giáo viên đi dạy vùng cao thường gặp khó khăn gì?
Thường gặp là đường sá xa xôi, thời tiết khắc nghiệt, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn và khác biệt ngôn ngữ với học sinh. Nhiều người kể rằng sự quý mến của người dân giúp họ vượt qua những khó khăn ấy.
