Khói đốt đồng là làn khói rơm rạ bay là là trên những thửa ruộng vừa gặt xong, mỏng như dải lụa xám, mang theo một mùi hăng hắc mà ngòn ngọt, thứ mùi mà người xa quê chỉ cần ngửi thoáng qua là đứng lặng. Nó là mùi của buổi chiều cuối mùa ở rất nhiều làng quê Việt.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình muốn mời bạn làm một việc nhỏ: nếu đang không lái xe, bạn hãy nhắm mắt lại. Mình sẽ kể chậm thôi, để bạn thử nhớ một mùi hương thay vì một hình ảnh.
Bạn thử nhắm mắt lại
Bạn đang đứng trên bờ ruộng, chiều đã muộn. Lúa vừa gặt xong, trước mặt là những gốc rạ vàng úa, xếp hàng ngay ngắn như những chiếc bàn chải khổng lồ cắm xuống đất. Mặt trời đỏ ối, treo lơ lửng trên rặng tre phía cuối đồng.
Bạn thấy không, ở phía xa có một làn khói. Nó không bốc thẳng lên như khói bếp, mà bò ngang, là là sát mặt ruộng, trôi chậm theo gió. Rồi thêm một làn khói nữa, rồi nữa. Cả cánh đồng như phủ một tấm voan mỏng màu lam.
Bây giờ bạn hít thở sâu. Mùi khói bay tới, hăng hắc ở đầu mũi, rồi ngọt dần ở cuống họng. Có mùi rơm khô, mùi rạ ẩm, mùi đất vừa bị nắng hong cả ngày. Nó không giống mùi khói xe, không giống mùi khói thuốc. Nó là mùi của mùa vừa xong.
Nếu bạn từng lớn lên ở một làng quê, có thể lúc này bạn đã thấy một ai đó. Một người cha, một người ông, đang cầm cào đứng giữa ruộng. Mình thì thấy bố mình.
Bố cào gốc rạ
Gặt xong, ruộng còn ngổn ngang rơm vụn, rạ gãy. Bố ra đồng từ chiều, cầm cái cào tre, cào những đống rạ lại thành từng ụ nhỏ. Bố làm chậm, đều tay, lưng hơi cong, chiếc nón lá úp sau gáy.
Mình ra theo, được giao việc gom những bông lúa sót. Bố bảo gom được nắm nào cho gà ăn nắm ấy. Mình chạy khắp ruộng, nhặt từng bông, chân dẫm lên gốc rạ ram ráp, có khi bị rạ đâm chảy máu mà mải chơi không thấy đau.
Rồi bố châm lửa. Rạ còn hơi ẩm nên lửa không bùng lên, chỉ âm ỉ cháy, khói tỏa ra đặc quánh. Bố đứng nhìn đống rạ cháy, tay chống cán cào, không nói gì. Mặt bố đỏ lên dưới nắng chiều và ánh lửa.
Mình hỏi bố đốt rạ làm gì. Bố bảo tro rạ bón ruộng cho vụ sau, đốt cho sạch cỏ, sạch sâu. Lớn lên đọc báo mình biết người ta giờ khuyên hạn chế đốt rơm rạ vì khói ảnh hưởng tới không khí, nên ủ làm phân thì tốt hơn. Nhưng hồi ấy, làng nào cũng làm như bố.
Mùi hương nhớ dai hơn hình ảnh
Mình đã từng đọc đâu đó rằng mùi hương là thứ dễ gợi ký ức nhất. Mình không biết khoa học giải thích thế nào cho đúng, nên không dám nói nhiều. Mình chỉ biết từ trải nghiệm của chính mình, điều ấy có vẻ đúng.
Mình không còn nhớ rõ mặt bố hồi ấy. Ảnh cũ thì ít, mờ, ố vàng. Nhưng mùi khói đốt đồng thì mình nhớ rõ như vừa ngửi hôm qua. Và cứ mỗi lần ngửi thấy nó, hình ảnh bố đứng giữa ruộng lại hiện ra, rõ hơn bất kỳ tấm ảnh nào.
Có một lần mình đi xe khách qua một vùng quê lạ, cửa kính hé mở. Một làn khói rơm bay vào. Cả xe không ai để ý, chỉ có mình ngồi thẳng người lên, tim đập nhanh. Người ngồi bên cạnh hỏi mình có sao không. Mình bảo không sao, chỉ là khói.
Nhưng không phải chỉ là khói. Đó là cả một buổi chiều, một cánh đồng, một người cha, một mùa gặt. Tất cả nén lại trong một hơi thở.
Làng khói chiều cuối năm
Cuối mùa gặt, cả làng đều đốt đồng. Chiều nào cũng có khói. Khói từ ruộng nhà này bay sang ruộng nhà kia, từ cánh đồng này lan qua xóm nọ. Có những chiều không gió, khói đứng yên giữa làng, mờ mịt như sương.
Trẻ con thích những buổi chiều ấy. Bọn mình chạy trên bờ ruộng, xuyên qua làn khói, giả vờ là đang bay trong mây. Mắt cay, ho sù sụ, nhưng vẫn cười. Có đứa nghịch ngợm còn vùi khoai lang vào đống tro nóng, chờ khoai chín.
Khoai lùi trong tro rạ thơm lạ lùng. Vỏ cháy đen, bóc ra ruột vàng ươm, bốc khói. Mấy đứa ngồi bệt trên bờ ruộng, chia nhau mấy củ khoai, tay đen nhẻm, mặt lấm lem. Đến khi nghe tiếng mẹ gọi về ăn cơm mới chịu đứng dậy.
Về đến nhà, người ám mùi khói, mẹ bắt đi tắm ngay. Nhưng mùi khói vẫn còn trong tóc, trong móng tay, theo mình lên giường ngủ. Mình nằm ngửi tóc mình, nghĩ về củ khoai, về bố, rồi thiếp đi.
Mang một làn khói theo mình
Bây giờ ở thành phố, mình hiếm khi ngửi thấy mùi khói đốt đồng. Nhiều nơi đã không còn đốt rạ, người ta cuộn rơm bán hoặc ủ phân. Mình nghĩ thế cũng tốt, không khí sạch hơn, người già trẻ nhỏ đỡ ho.
Nhưng mình vẫn mang theo một làn khói, trong trí nhớ. Mỗi khi mệt mỏi, mỗi khi thấy mình lạc lõng giữa phố, mình nhắm mắt lại, hít một hơi sâu, cố nhớ cái mùi ấy. Có khi không nhớ được rõ, nhưng chỉ cố nhớ thôi cũng thấy lòng dịu đi.
Bố mình giờ đã yếu, không ra đồng được nữa. Lần về quê gần đây, mình dìu bố ra bờ ruộng ngồi. Ruộng bây giờ là của người khác thuê cấy. Bố ngồi nhìn rất lâu, rồi nói, mùa này ngày xưa là đốt đồng rồi đấy. Mình gật đầu, không nói gì.
Bạn có thể mở mắt ra rồi. Nếu vừa rồi bạn nhớ tới một mùi hương, một người nào đó, có lẽ hôm nay bạn nên gọi cho họ một cuộc điện thoại. Mùi hương nhớ dai thật, nhưng người thì không đợi mãi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người nông dân đốt rơm rạ sau khi gặt?
Trước đây nhiều nơi đốt rơm rạ để dọn ruộng nhanh, diệt bớt cỏ dại, sâu bệnh và lấy tro bón cho vụ sau. Đó là thói quen lâu đời ở nhiều vùng trồng lúa.
Đốt rơm rạ có ảnh hưởng gì không?
Khói từ việc đốt rơm rạ làm ô nhiễm không khí, ảnh hưởng tới sức khoẻ người dân và giao thông khi khói dày. Hiện nay nhiều nơi khuyến khích thu gom rơm để bán, làm nấm hoặc ủ phân thay vì đốt.
Vì sao mùi hương dễ gợi ký ức?
Nhiều người có trải nghiệm một mùi hương bất chợt kéo về cả một kỷ niệm cũ. Các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu mối liên hệ giữa khứu giác và trí nhớ, nên ở đây chỉ nên hiểu như một cảm nhận phổ biến.
Khoai lùi tro là gì?
Khoai lùi là khoai lang vùi vào tro nóng hoặc than hồng cho chín dần. Vỏ cháy sém nhưng ruột chín đều, thơm, là món quà quê quen thuộc của trẻ con vùng nông thôn.
Làm sao để giữ một ký ức quê nhà khi sống ở thành phố?
Có thể ghi lại những chi tiết nhỏ như mùi, âm thanh, món ăn gắn với ký ức đó, kể cho người thân nghe hoặc thỉnh thoảng về quê vào đúng mùa. Gọi điện hỏi chuyện mùa màng với cha mẹ cũng là một cách giữ.
