Làng chài buổi sớm là lúc những con thuyền đánh cá đêm cập bãi khi trời vừa rạng, người đứng đợi trên cát chạy ùa ra đón, cá tôm đổ vào thúng, mùi muối biển trộn với tiếng người gọi nhau. Với người lớn lên ở làng biển, đó là khoảnh khắc ngóng đợi và nhẹ nhõm nhất trong ngày.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những ngôi làng sống bằng biển, và biển thì không lúc nào hứa trước điều gì. Tập này, mình kể về những buổi sớm ở một làng chài miền Trung, nơi mỗi lần thuyền về là một lần thở phào.
Đêm biển và người ở nhà
Bố mình đi biển đêm. Chiều chiều, thuyền nổ máy rời bãi, chạy ra khơi khi mặt trời còn lơ lửng trên núi phía sau làng. Mẹ đứng trên bãi cát nhìn theo cho tới khi thuyền chỉ còn là một chấm đen nhỏ, rồi mới quay vào.
Đêm ở nhà, mẹ ngủ không yên. Gió thổi mạnh một chút là mẹ trở mình. Mẹ mở cái đài nhỏ nghe dự báo thời tiết, nghe đi nghe lại phần tin biển. Mình nằm bên cạnh, nghe tiếng sóng đập ngoài bãi, nghe tiếng đài rè rè, nghe cả tiếng mẹ thở dài.
Có những đêm trời lặng, mẹ ngủ được. Có những đêm gió lên, mẹ ngồi dậy, ra hiên đứng nhìn ra biển tối đen. Biết là không thấy gì, nhưng mẹ vẫn đứng. Mình ra đứng cạnh mẹ, nắm vạt áo mẹ, không hỏi gì.
Lớn lên mình mới hiểu, người đi biển can đảm một, người ở nhà can đảm mười. Người đi biển còn thấy sóng, thấy gió mà lo liệu. Người ở nhà chỉ có cái đài và bóng tối.
Trời rạng và những chấm đèn trên biển
Gần sáng, mẹ dậy nhóm bếp, nấu nồi cháo. Rồi mẹ dắt mình ra bãi. Bãi cát lạnh, ướt sương, gió biển thổi buốt. Đã có nhiều người đứng đợi, các bà các mẹ, mấy đứa trẻ, cả mấy ông già không còn đi biển được.
Trên mặt biển xa, những chấm đèn thuyền lấp lánh, từ từ tiến vào. Mọi người đoán thuyền nào của nhà nào. Mẹ nhìn một lúc, chỉ tay, kia là thuyền nhà mình. Mình không biết sao mẹ nhận ra, mọi chấm đèn đều giống nhau.
Trời rạng dần. Chân trời chuyển từ đen sang tím, sang hồng, sang cam. Mặt biển loang loáng ánh sáng. Những con thuyền hiện rõ hình dáng, sơn xanh sơn đỏ, cờ phần phật trên cột. Tiếng máy nổ lạch xạch mỗi lúc một gần.
Mình nhớ khoảnh khắc thuyền nhà mình cập bãi, bố đứng ở mũi thuyền, giơ tay vẫy. Mẹ không vẫy lại. Mẹ chỉ đứng yên, thở ra một hơi dài, rồi mới cười. Lúc ấy mình chưa hiểu cái thở ra ấy nặng bao nhiêu.
Chợ cá trên bãi cát
Thuyền cập bãi là lúc cả bãi biển thành cái chợ. Người trên thuyền đổ cá vào thúng, người dưới bãi gánh lên. Cá thu, cá nục, mực, tôm, ghẹ, con nào cũng còn tươi rói, quẫy đành đạch trong thúng.
Các bà buôn cá đứng sẵn, trả giá, cân, đếm, ghi chép bằng trí nhớ. Tiếng nói cười, tiếng gọi nhau, tiếng sóng, tiếng máy thuyền tắt dần, tất cả vang lên một lúc. Mình chạy loăng quăng giữa bãi, tránh những gánh cá, nhặt những con cá nhỏ rơi.
Mẹ lựa ra một ít cá ngon để dành cho nhà, còn lại bán cho người buôn. Mẹ không mặc cả lâu, mẹ bảo người ta cũng phải sống. Có hôm cá được, mẹ cho thêm mấy con cho bà cụ hàng xóm không có người đi biển.
Chỉ một lúc, chợ tan. Bãi cát còn lại vảy cá lấp lánh, mấy cái thúng úp, và những con thuyền nằm nghiêng trên cát nghỉ ngơi. Mặt trời đã lên cao, biển xanh trở lại, như chưa từng có ai đi đêm qua.
Mùi muối và bàn tay bố
Bố về đến nhà, người mặn chát mùi muối biển. Tóc bố cứng lại vì muối, da bố đen sạm, môi nứt nẻ. Bố ăn bát cháo mẹ nấu, ăn vội, rồi lăn ra ngủ trên chõng tre, ngủ say như chưa từng được ngủ.
Mình ngồi bên cạnh nhìn bàn tay bố. Bàn tay to, chai cứng, đầy vết xước do dây lưới cứa. Có vết sẹo dài ở mu bàn tay, bố bảo hồi trẻ bị móc câu cắm vào. Mình sờ nhẹ vào vết sẹo, bố vẫn ngủ, không biết.
Mẹ ngồi vá lưới ở hiên. Tay mẹ đưa con thoi thoăn thoắt, mắt nhìn lưới, thỉnh thoảng ngẩng lên nhìn bố ngủ. Cả căn nhà nhỏ thơm mùi cá phơi, mùi lưới, mùi muối. Đó là mùi của nhà mình, không lẫn vào đâu được.
Sau này đi học xa, mình ở trọ trong những căn phòng không có mùi gì. Có lúc mình mở hũ mắm mẹ gửi lên, hít một hơi thật sâu. Bạn cùng phòng nhăn mặt. Mình thì thấy như vừa được về nhà.
Những ngày biển động
Không phải đêm nào thuyền cũng ra khơi. Có những ngày biển động, đài báo bão, cả làng neo thuyền, kéo lên bãi cao. Đàn ông ngồi vá lưới, uống trà, kể chuyện biển. Đàn bà lo chằng nhà, tích nước, mua thêm gạo.
Những ngày ấy làng chài lạ lắm. Biển đục ngầu, sóng gầm gừ, gió thổi cát bay rát mặt. Nhưng trong nhà lại ấm áp hơn mọi ngày, vì bố ở nhà. Bố sửa cái ghế gãy, dạy mình buộc nút dây, kể chuyện con cá to nhất bố từng bắt được.
Mình còn nhỏ, thầm mong biển động mãi để bố được ở nhà. Mẹ nghe mình nói thế, mắng nhẹ, bảo biển không cho đi thì nhà lấy gì ăn. Mình im, nhưng trong lòng vẫn mong.
Bây giờ bố đã nghỉ đi biển, ngồi nhà vá lưới cho các chú trẻ trong xóm. Mỗi sớm bố vẫn dậy sớm, ra bãi đứng nhìn thuyền về, như mẹ ngày xưa. Mình hỏi bố đứng đó làm gì. Bố bảo quen rồi, không ra đứng là thấy thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngư dân thường đi biển vào ban đêm?
Nhiều nghề cá ven bờ như đánh mực, đánh cá nục thường làm ban đêm vì có thể dùng ánh đèn để dụ cá và mực. Thuyền ra khơi lúc chiều và cập bãi vào sáng sớm để kịp bán cá tươi.
Chợ cá trên bãi biển là gì?
Ở nhiều làng chài miền Trung, khi thuyền cập bãi buổi sớm, người buôn cá tập trung ngay trên bãi cát để mua bán. Chợ họp nhanh, tan nhanh, cá được đưa đi các chợ khác ngay trong buổi sáng.
Người nhà ngư dân lo lắng điều gì nhất?
Điều lo nhất thường là thời tiết xấu, gió mạnh, bão bất chợt khi thuyền đang ngoài khơi. Vì vậy nhiều gia đình luôn theo dõi bản tin dự báo thời tiết biển.
Đi tham quan làng chài cần lưu ý gì?
Nên đến từ sáng sớm để thấy thuyền về, giữ khoảng cách để không cản trở việc khuân cá, hỏi ý trước khi chụp ảnh người dân và giữ vệ sinh bãi biển. Nên mua hải sản tươi trực tiếp nếu muốn ủng hộ người địa phương.
Tản văn về làng chài thường nói về điều gì?
Tản văn về làng chài thường nói về sự chờ đợi, nỗi lo của người ở nhà, nhịp sống theo con nước và tình làng xóm nơi biển. Biển trong những trang viết ấy vừa hào phóng vừa đáng sợ.
