Mùa cấy tháng giêng ở Bắc Bộ là những ngày người làm ruộng lội xuống bùn trong gió rét, tay cầm mạ, cúi lưng cấy từng khóm lúa cho kịp vụ chiêm xuân. Bùn lạnh buốt tới tận xương, mà ai cũng phải cấy cho xong, vì lỡ thời vụ là lỡ cả một mùa.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết thành một lá thư gửi mẹ. Mẹ vẫn khoẻ, vẫn ở quê, nhưng có những điều con cái không bao giờ nói được khi đứng trước mặt mẹ.
Mẹ ơi, hôm nay trời rét
Mẹ ơi, hôm nay ở thành phố trời rét đậm. Con ra đường, quấn khăn, đeo găng mà tay vẫn tê. Con đứng ở ngã tư chờ đèn đỏ, gió lùa vào cổ áo, và bỗng nghĩ tới mẹ. Giờ này ở quê chắc đang mùa cấy.
Con nhớ những năm con còn nhỏ, sau Tết ít ngày là mẹ ra đồng. Trời rét như cắt, mưa phùn lất phất, mẹ mặc cái áo bông cũ, quấn khăn kín đầu, xắn quần lội xuống ruộng. Con đứng trên bờ, mặc hai lớp áo mà vẫn run.
Mẹ chưa bao giờ kêu rét. Hoặc là có, mà con không nghe. Con chỉ nhớ mẹ bảo cấy sớm thì lúa tốt, cấy muộn thì lúa trổ gặp nắng. Mẹ nói như thể cái rét chỉ là chuyện nhỏ bên cạnh chuyện lúa.
Con viết thư này không có việc gì đâu mẹ. Con chỉ muốn kể với mẹ những gì con nhớ, những gì con thấy mà hồi đó con không biết cách nói.
Bó mạ xanh và lưng mẹ cong
Con nhớ cảnh mẹ nhổ mạ. Ruộng mạ xanh mướt, mạ cao chừng một gang tay. Mẹ ngồi xổm, nhổ từng nắm, đập nhẹ vào chân cho rơi bớt đất, rồi buộc thành bó bằng sợi lạt. Bó mạ xếp thành đống, mẹ gánh ra ruộng cấy.
Rồi mẹ cấy. Tay trái cầm nắm mạ, tay phải tách ra mấy dảnh, cắm xuống bùn. Cúi xuống, cắm, lùi lại một bước, cúi xuống, cắm. Hàng lúa thẳng tắp hiện ra trước mặt mẹ. Mẹ cấy giật lùi, cả buổi không đứng thẳng lưng lên lần nào.
Con đứng trên bờ nhìn lưng mẹ. Lưng cong như cánh cung, áo ướt nước mưa, ướt mồ hôi. Con hỏi mẹ có mỏi lưng không. Mẹ bảo quen rồi. Tối về, con thấy mẹ nằm sấp, nhờ bố đấm lưng, mặt nhăn lại.
Mẹ ơi, bây giờ lưng mẹ cong thật rồi. Không phải lúc cấy mới cong, mà lúc đi đứng cũng cong. Mỗi lần về nhà, nhìn mẹ đi chậm chạp, con lại nghĩ tới những mùa cấy ấy. Cái lưng của mẹ là cái giá con chưa bao giờ trả.
Đôi chân lấm bùn
Con nhớ đôi chân mẹ. Lội ruộng cả ngày, chân mẹ trắng bệch vì ngâm nước, rồi đỏ lên vì rét. Có những vết nứt ở gót, ở kẽ ngón chân. Có lần con thấy mẹ bị đỉa bám, máu chảy, mẹ gỡ ra, vứt đi, cấy tiếp.
Tối về, mẹ rửa chân ở cầu ao. Nước ao lạnh, mẹ rửa nhanh, rồi hơ chân bên bếp lửa. Con ngồi bên cạnh, nhìn mẹ xoa xoa đôi chân, nghe mẹ suýt soa. Con không biết làm gì, chỉ ngồi đó.
Một lần, con lấy chậu nước ấm, mang ra cho mẹ ngâm chân. Mẹ ngạc nhiên, rồi cười, bảo con lớn rồi nhỉ. Mẹ ngâm chân, nhắm mắt lại, thở ra một hơi dài. Đó là lần duy nhất con làm việc ấy cho mẹ, hồi đó. Con không hiểu sao sau đó con không làm nữa.
Bây giờ con mua cho mẹ cái chậu ngâm chân có điện, mẹ cất trong tủ, ít dùng. Mẹ bảo phiền, cắm điện lỉnh kỉnh. Con biết, mẹ không cần cái chậu ấy. Mẹ cần cái chậu nước ấm do tay con bưng ra.
Bữa cơm muộn ngày mùa cấy
Ngày mùa cấy, bữa cơm tối nhà mình bao giờ cũng muộn. Mẹ về khi trời đã tối mịt, người lạnh cóng. Bà nấu sẵn nồi cơm, nồi canh, chờ mẹ. Cả nhà ngồi ăn bên bếp cho ấm.
Mẹ ăn nhanh, ăn nhiều, như đói lắm. Ăn xong, mẹ ngồi lặng một lúc bên bếp lửa, mắt lim dim. Rồi mẹ lại đứng dậy, chuẩn bị đồ cho ngày mai. Mạ cho ngày mai, nón cho ngày mai, cơm nắm cho ngày mai.
Có những tối mẹ mệt quá, ngủ gục ngay bên bếp. Bà lấy cái chăn đắp cho mẹ, bảo tụi nhỏ nói khẽ. Con nhìn mẹ ngủ, mặt mẹ đỏ hồng vì lửa, tóc mẹ còn dính bùn. Con thấy thương mẹ mà không biết thương thế nào.
Bây giờ con đi làm, có những ngày về muộn, mệt rã rời. Con ngồi ăn một mình trong căn hộ, nhớ cái bếp lửa nhà mình, nhớ bà để phần cơm, nhớ mẹ ngủ gục. Con mới hiểu, mệt mà có người chờ cơm là một điều may mắn.
Con sẽ về cấy với mẹ một hôm
Mẹ ơi, bây giờ nhà mình không cấy nhiều nữa. Ruộng chia bớt cho người ta thuê, phần còn lại thì dùng máy cấy. Mẹ chỉ ra đồng xem, đi thăm lúa. Con mừng, vì mẹ không phải lội bùn rét nữa.
Nhưng con biết mẹ vẫn nhớ. Lần trước con về, thấy mẹ đứng trên bờ nhìn máy cấy chạy, tay mẹ cứ khẽ chuyển động như đang tách mạ. Con không nói gì, chỉ đứng cạnh mẹ.
Mùa cấy năm sau, con muốn về một hôm. Con muốn xuống ruộng, cầm một nắm mạ, cấy một hàng, dù cong queo, dù chậm chạp. Mẹ đứng trên bờ chỉ cho con. Như ngày xưa con đứng trên bờ nhìn mẹ, giờ đổi chỗ cho nhau một lần.
Con viết đến đây thôi, mẹ ạ. Ngoài kia vẫn rét. Mẹ nhớ mặc ấm, đừng ra đồng sớm quá. Tối nay con sẽ gọi điện cho mẹ, không nói gì về lá thư này đâu. Con của mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Vụ chiêm xuân cấy vào khoảng thời gian nào?
Ở đồng bằng Bắc Bộ, vụ chiêm xuân thường gieo cấy vào khoảng sau Tết Nguyên đán, rơi vào tháng giêng, tháng hai âm lịch, khi trời còn rét. Lịch cụ thể do địa phương hướng dẫn theo thời tiết từng năm.
Vì sao cấy lúa lại phải cấy giật lùi?
Người cấy đi lùi về phía sau để không giẫm lên những khóm lúa vừa cấy và giữ hàng lúa thẳng. Đây là cách cấy tay quen thuộc của nhà nông.
Rét đậm có ảnh hưởng gì tới mạ và lúa non?
Rét đậm, rét hại có thể làm mạ và lúa non bị chết rét, chậm phát triển. Vì vậy nhà nông thường che phủ mạ và theo dõi khuyến cáo của địa phương để chọn thời điểm cấy.
Người lớn tuổi lội ruộng trong trời rét cần lưu ý gì?
Nên giữ ấm cơ thể, không lội nước lâu khi trời quá rét và nghỉ ngơi đủ. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi làm việc nặng ngoài trời lạnh.
Viết thư cho mẹ có cần nói điều gì đặc biệt không?
Không cần những lời lớn lao. Kể lại một kỷ niệm cụ thể, một điều mình nhớ, một lời cảm ơn đơn giản thường chạm tới lòng mẹ hơn bất cứ lời hoa mỹ nào.
