Mùa hái cà phê ở Tây Nguyên rơi vào những tháng cuối năm, khi sương sớm phủ trắng các triền đồi, người hái trải bạt quanh gốc, tuốt từng cành quả chín đỏ, và chiều về tay còn dính nhựa, chân còn đỏ màu đất. Đó là mùa bận nhất, cũng là mùa nhiều hy vọng nhất của những gia đình sống bằng rẫy.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể lại theo lời mẹ, người đã theo gia đình lên vùng đất đỏ từ hồi còn trẻ và gắn đời mình với những hàng cà phê. Mình chỉ là người chép lại.
Mẹ kể ngày đầu lên rẫy
Mẹ kể, hồi mẹ mới lên, vùng đồi còn hoang lắm. Đường đất đỏ, mùa khô bụi bám đầy người, mùa mưa lầy tới đầu gối. Cả nhà dựng một căn nhà gỗ nhỏ giữa rẫy, mái lợp tôn, đêm mưa gõ như ai ném sỏi.
Mẹ bảo những năm đầu, cây cà phê còn nhỏ, chưa cho quả. Cả nhà trồng xen bắp, khoai, sắn để ăn. Có những đêm mẹ nằm nghe gió đồi rít qua khe vách, nhớ quê dưới xuôi đến mất ngủ. Mẹ không kể với ai, chỉ nằm đếm tiếng gió.
Rồi cây lớn dần. Năm đầu tiên cà phê ra hoa, cả đồi trắng xoá, thơm ngát như một biển tuyết. Mẹ kể mẹ đứng giữa rẫy mà khóc, không biết vì vui hay vì mệt. Mùi hoa cà phê ấy, mẹ bảo tới giờ vẫn còn trong mũi.
Mình nghe mẹ kể chuyện này nhiều lần, lần nào mẹ cũng dừng lại ở đoạn hoa nở. Như thể đó là một cái mốc, trước đó là chờ đợi, sau đó mới là sống.
Sương trắng và bạt trải gốc
Mùa hái bắt đầu khi quả chín đỏ trên cành. Mẹ kể, sáng nào cũng dậy từ khi trời còn tối, sương dày đến mức đứng cách vài bước không thấy mặt nhau. Áo khoác, khăn quàng, ủng cao su, đội nón, ai cũng quấn kín như đi đánh trận.
Ra tới rẫy, việc đầu tiên là trải bạt quanh gốc. Rồi người hái nắm từng cành, tuốt nhẹ cho quả rơi xuống bạt. Quả chín đỏ như những hạt cườm, lẫn vài quả xanh, vài chiếc lá. Tiếng quả rơi lộp độp trên bạt nghe như mưa.
Mẹ dặn mình, hồi mình còn bé đi theo, phải tuốt nhẹ tay, không thì gãy cành, năm sau cây ra ít quả. Mình tuốt mạnh quá, lá rụng đầy bạt, mẹ phải ngồi nhặt ra từng chiếc. Mẹ không mắng, chỉ cầm tay mình tuốt lại.
Sương tan dần lúc mặt trời lên. Cả đồi lộ ra, xanh thẫm, điểm đỏ. Những vệt bạt xanh, bạt cam rải rác dưới gốc cây. Người hái gọi nhau í ới từ hàng cây này sang hàng cây khác. Mẹ bảo đó là lúc mẹ thấy vùng đất này thành quê.
Bữa trưa giữa rẫy và bàn tay dính nhựa
Bữa trưa ăn ngay giữa rẫy. Mẹ mang cơm trong cặp lồng, thêm một gói cá khô, một ít rau rừng luộc. Cả nhà ngồi dưới bóng một cây muồng, lót bao tải ngồi. Gió đồi thổi mát, nắng cao nguyên trong vắt, không gắt mà chói.
Tay ai cũng dính nhựa cà phê, đen đen, rít rít, rửa nước suối mãi không sạch. Mẹ bảo không sao, cầm cơm bằng tay ấy mới thấy ngon. Mình nhìn bàn tay mẹ, nứt nẻ, chai sần, móng tay đen. Bàn tay ấy cầm nắm cơm trắng, bẻ cho mình một nửa.
Ăn xong, mẹ nằm nghỉ trên bao tải một lúc, nhắm mắt. Mình ngồi canh, đuổi kiến. Mẹ ngủ được chừng mươi lăm phút rồi tự dậy, như có cái đồng hồ trong người. Rồi lại đứng lên, đi về phía hàng cây chưa hái.
Chiều tối, gom quả vào bao, vác ra đường lô. Bao nặng, vai mẹ hằn vết đỏ. Có những ngày hái được nhiều, mẹ vui, vừa đi vừa hát mấy câu dân ca quê cũ. Có những ngày mưa trái mùa, quả rụng hết, mẹ đi im lặng.
Sân phơi cuối năm
Cà phê hái về được phơi trên sân. Sân nhà mình là sân đất nện, sau này mới láng xi măng. Quả đỏ rải thành lớp dày, mỗi ngày mẹ cào đảo mấy lần cho khô đều. Mùa phơi trùng với cuối năm, trời cao nguyên hanh khô, nắng đẹp.
Mẹ kể, cái sợ nhất là mưa. Gặp mưa bất chợt, cả nhà chạy ra vun cà phê, phủ bạt, chặn đá. Có năm mưa kéo dài, cà phê bị mốc, mất cả một phần công sức. Mẹ ngồi trên hiên nhìn mưa, không nói gì cả buổi.
Quả khô, vỏ chuyển sang màu nâu sẫm, lắc nghe lóc cóc. Rồi đem xay bỏ vỏ, ra những hạt nhân xanh xám. Bao tải cà phê nhân xếp chồng trong góc nhà, mùi thơm ngai ngái lấp đầy căn nhà gỗ nhỏ.
Mình hay nằm trên chồng bao tải ấy đọc truyện. Mùi cà phê, mùi bao bố, mùi gỗ, trộn vào nhau. Đến giờ, mỗi lần mở một túi cà phê ở thành phố, mình vẫn đi tìm cái mùi ấy. Không bao giờ thấy đủ.
Bếp lửa đêm và quê thứ hai
Những đêm mùa hái, cao nguyên lạnh. Cả nhà ngồi quanh bếp lửa giữa nhà, nướng bắp, nướng khoai. Mẹ kể chuyện quê dưới xuôi, chuyện ông bà ngoại, chuyện những người hàng xóm cũ. Bố ngồi vót nan, đan lại cái gùi bị rách.
Hàng xóm quanh rẫy có những gia đình người dân tộc tại chỗ. Mẹ học được của họ cách hái rau rừng, cách đan gùi, cách nhìn trời đoán mưa. Họ cũng học của mẹ cách muối dưa, cách làm mắm. Mẹ bảo sống ở đây phải biết học nhau, không ai một mình mà trụ được.
Bây giờ mẹ đã già, không ra rẫy nữa. Anh mình làm thay. Mẹ ngồi ở hiên, nhìn ra đồi, mùa hái vẫn đếm từng ngày. Hỏi mẹ có muốn về quê dưới xuôi không, mẹ lắc đầu, bảo quê là chỗ mình trồng được cây.
Mình nghĩ về câu ấy rất lâu. Có những người sinh ra ở một nơi, nhưng quê lại là nơi họ đã đổ mồ hôi, đã khóc, đã thấy hoa nở. Mẹ mình là người như vậy. Và vùng đất đỏ ấy, vì mẹ, cũng thành quê của mình.
Câu hỏi thường gặp
Mùa thu hoạch cà phê ở Tây Nguyên vào tháng mấy?
Mùa thu hoạch cà phê ở Tây Nguyên thường vào khoảng cuối năm, từ tháng mười, tháng mười một tới đầu năm sau, tuỳ giống và từng vùng. Đây cũng là mùa khô, thuận lợi cho việc phơi quả.
Vì sao đất Tây Nguyên có màu đỏ?
Nhiều vùng ở Tây Nguyên là đất đỏ bazan, hình thành từ đá núi lửa phong hoá lâu đời, giàu sắt nên có màu đỏ nâu. Loại đất này tơi xốp, thích hợp với cây công nghiệp như cà phê.
Hái cà phê bằng cách tuốt cành có hại cây không?
Tuốt mạnh tay có thể làm gãy cành, rụng lá và ảnh hưởng tới vụ sau. Người làm lâu năm thường tuốt nhẹ, hoặc hái chọn quả chín để giữ cây khoẻ và hạt chất lượng hơn.
Hoa cà phê nở vào khi nào?
Hoa cà phê thường nở sau những cơn mưa hoặc đợt tưới đầu mùa khô, phủ trắng các triền đồi và có mùi thơm dịu. Mùa hoa chỉ kéo dài vài ngày.
Vì sao nhiều người coi nơi mình lập nghiệp là quê?
Quê không chỉ là nơi sinh ra mà còn là nơi người ta gắn bó, làm lụng, có kỷ niệm và các mối quan hệ. Với nhiều gia đình đi lập nghiệp, vùng đất mới dần trở thành quê thứ hai, rồi thành quê của con cháu.
