Mùa nước nổi miền Tây là mùa nước từ thượng nguồn tràn về, dâng lên chậm rãi từng ngày, phủ trắng những cánh đồng đã gặt, mang theo cá linh và bông điên điển vàng rực. Người miền Tây không gọi đó là lũ dữ, mà gọi là mùa nước, như gọi một người khách quen.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể lại theo lời ông ngoại, người đã sống trọn đời bên những cánh đồng ngập nước. Ngoại không còn nữa, nhưng giọng ngoại vẫn còn đâu đó trong từng câu mình kể.
Ngoại nói nước lên như người ta thở
Hồi nhỏ, mỗi lần về nhà ngoại mùa nước, mình hỏi ngoại sao nước lên mà không ai sợ. Ngoại cười, bảo nước ở đây không ào ào như ngoài sông cái. Nó lên từ từ, mỗi ngày một chút, như người ta thở vậy con. Thở vô thì lên, thở ra thì rút.
Ngoại chỉ cho mình mấy vạch trên cây cột nhà sàn, mỗi năm nước lên tới đâu ngoại lấy dao khắc một đường. Có những vạch thấp, có những vạch cao gần tới sàn nhà. Ngoại nhớ năm nào ứng với vạch nào, kể vanh vách như kể tuổi con cháu.
Sáng ra, ngoại hay ngồi ở mé sàn, nhìn xuống nước, đoán xem hôm nay nước lên hay đứng. Ngoại bảo nhìn mấy cọng cỏ ven bờ là biết. Mình nhìn hoài mà chẳng thấy gì khác, chỉ thấy nước trong veo, lấp lánh nắng.
Cả xóm sống theo nhịp nước ấy. Nước lên thì đi xuồng, nước rút thì xuống ruộng. Không ai vội, không ai cãi với nước. Ngoại nói muốn sống với nước thì phải biết nghe nước, giống như sống với người thì phải biết nghe người.
Cá linh đầu mùa và chiếc lưới của ngoại
Nước về thì cá về. Ngoại có một tấm lưới mắt nhỏ, chiều chiều chèo xuồng ra đồng giăng, sáng sớm ra gỡ. Mình được đi theo, ngồi co ro đầu xuồng, sương còn giăng trắng mặt nước, lạnh tới nổi da gà.
Cá linh đầu mùa nhỏ xíu, mình bạc, mắc lưới lấp lánh như những mảnh trăng vụn. Ngoại gỡ từng con, tay thoăn thoắt, bỏ vô cái giỏ tre. Có hôm được cả giỏ, có hôm chỉ được mấy chục con, ngoại cũng vui như nhau.
Ngoại không bao giờ giăng lưới mắt nhỏ quá. Ngoại bảo cá con phải để nó lớn, năm sau nó còn về. Hồi đó mình không hiểu, chỉ thấy tiếc. Sau này đọc báo thấy người ta nói nhiều về chuyện cá linh ít dần, mình mới nhớ lời ngoại.
Cá linh về tới nhà, bà ngoại nấu canh chua với bông điên điển, hoặc kho mặn với nước dừa. Mùi canh chua bốc lên từ gian bếp nhà sàn, ngoài kia nước mênh mông, trong này cả nhà ngồi quanh nồi canh. Mình nhớ cái no ấm ấy hơn nhớ vị cá.
Bông điên điển vàng cả một khúc sông
Mùa nước nổi là mùa bông điên điển. Những bụi điên điển mọc ven bờ kênh, mép ruộng, trổ hoa vàng rực cả một vùng. Nhìn từ xa, như ai đó đã rắc nắng xuống mép nước.
Bà ngoại sai mình với mấy đứa cháu chèo xuồng đi hái. Bông điên điển mỏng, giòn, cầm nhẹ tay kẻo nát. Hái được một rổ đầy, mình ngồi trên xuồng ăn thử một bông, vị hơi chát, hơi ngọt, hơi bùi, không giống thứ rau nào khác.
Bà ngoại làm đủ món với bông điên điển. Xào tép, làm gỏi, nhúng lẩu, cuốn bánh xèo, muối dưa. Mỗi món một vị, nhưng đều có chung cái màu vàng tươi làm bữa cơm sáng bừng lên.
Sau này lên thành phố, có lần mình thấy bông điên điển bán ở chợ, đựng trong túi ni lông, hơi úa. Mình mua về nấu canh chua, nêm nếm đủ cả mà không ra vị nhà ngoại. Có lẽ thiếu cái mùi nước đồng, thiếu tiếng bà ngoại gọi vô ăn cơm.
Những ngày cả xóm đi bằng xuồng
Mùa nước, con đường đất trong xóm chìm hết. Nhà nào cũng có một chiếc xuồng nhỏ buộc dưới chân sàn. Đi chợ bằng xuồng, đi thăm nhau bằng xuồng, đám giỗ đám cưới cũng chèo xuồng tới.
Mình thích nhất là những buổi chiều ngoại chèo xuồng đi dạo quanh đồng. Nước phẳng như gương, in cả bầu trời. Mái chèo khua nhẹ, nước kêu lách tách. Đôi khi một con cò trắng bay vụt lên từ bụi lác, kêu một tiếng rồi đáp xuống xa xa.
Gặp xuồng nhà khác, người ta dừng lại hỏi han. Năm nay nước lớn hông, cá nhiều hông, mấy đứa nhỏ về chơi hả. Có khi hai chiếc xuồng tấp vô nhau, người này đưa cho người kia một bó bông súng, một xâu cá. Rồi ai lại chèo đường nấy.
Mình hỏi ngoại sao người ta thân nhau vậy. Ngoại bảo ở chỗ nước nổi, ai cũng có lúc cần nhau. Nhà này nước vô bếp thì nhà kia tới phụ kê đồ. Không thân sao được con.
Mùa nước trong lòng người đi xa
Bây giờ nhà ngoại đã xây lại, nền cao hơn, đường xóm đổ bê tông, nhiều nơi có đê bao. Mùa nước không còn mênh mông như hồi mình nhỏ. Cá linh ít hơn, bông điên điển người ta trồng thành vườn để bán.
Mình không biết nên buồn hay nên mừng. Có những điều mới làm người ở lại đỡ cực. Có những điều cũ đi mất mà không ai kịp chào. Ngoại mất mấy năm trước, đúng mùa nước lên, như thể ngoại chọn đi theo nhịp mà ngoại đã nghe cả đời.
Cây cột nhà sàn có những vạch khắc của ngoại, cậu mình giữ lại, dựng ở góc vườn. Mỗi lần về, mình ra đó, sờ lên những đường khắc mờ dần. Mỗi vạch là một mùa nước, một năm ngoại đã sống, đã thức dậy ngồi nhìn nước.
Nếu bạn có dịp về miền Tây vào mùa nước, hãy thử ngồi trên một chiếc xuồng nhỏ, tắt máy, để người chèo đưa đi chậm. Nghe tiếng nước, nhìn bầu trời in dưới chân. Biết đâu bạn cũng sẽ hiểu vì sao ngoại mình nói nước lên như người ta thở.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nước nổi ở miền Tây thường diễn ra khi nào?
Mùa nước nổi ở đồng bằng sông Cửu Long thường bắt đầu khoảng tháng bảy, tháng tám và kéo dài tới cuối năm, tuỳ năm nước lớn hay nhỏ. Nước dâng mạnh nhất ở các vùng đầu nguồn.
Vì sao gọi là mùa nước nổi mà không gọi là lũ?
Người miền Tây gọi là mùa nước nổi vì nước lên chậm, đều, gần như năm nào cũng có và mang lại phù sa, tôm cá. Cách gọi ấy thể hiện cách người dân sống chung với nước thay vì coi nó chỉ là tai hoạ.
Bông điên điển là gì?
Điên điển là loại cây mọc ven sông rạch, trổ hoa màu vàng vào mùa nước nổi. Hoa điên điển được dùng nấu canh chua, xào, làm gỏi, nhúng lẩu và là món đặc trưng của mùa nước.
Cá linh có gì đặc biệt?
Cá linh là loài cá nhỏ theo nước từ thượng nguồn về đồng bằng vào mùa nước nổi. Cá linh đầu mùa nhỏ, xương mềm, thường được nấu canh chua bông điên điển hoặc kho.
Đi du lịch miền Tây mùa nước nổi cần lưu ý gì?
Nên đi cùng người địa phương hoặc đơn vị có kinh nghiệm, mặc áo phao khi đi xuồng và hỏi trước về thời tiết. Mùa nước đẹp nhưng nước sâu, trẻ nhỏ cần được trông kỹ.
