Mùa vải chín ở vùng trung du phía Bắc là mùa cả nhà dậy từ khi trời chưa sáng để hái quả, thúng nối thúng đỏ au xếp đầy sân, ong bay vo ve quanh tán lá và cái nắng đầu hè gay gắt làm quả ngọt lịm. Mùa ấy ngắn, vội, mà người trong cuộc nhớ suốt năm.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những mùa quả người ta chờ cả năm, rồi nó đến và đi chỉ trong mấy tuần. Tập này, mình kể về mùa vải ở một vùng đồi, nơi cả nhà sống theo nhịp cây chín.
Dậy từ khi trời còn tối
Mùa vải, nhà mình dậy từ ba bốn giờ sáng. Bố bảo phải hái lúc trời còn mát, quả còn tươi, nắng lên là vải nhanh héo, vỏ thâm. Mẹ thổi vội nồi cơm, cả nhà ăn qua loa rồi xách thúng, vác thang ra vườn.
Vườn vải nhà mình ở trên một sườn đồi thấp, cây già cây trẻ xen nhau. Trời còn tối, bố đeo đèn pin trên trán, ánh sáng quét qua những chùm quả đỏ lủng lẳng. Sương đọng trên lá, rơi lộp độp mỗi khi cành rung.
Mình còn nhỏ, chưa được leo thang. Việc của mình là đứng dưới gốc, đỡ những chùm vải bố thả xuống, nhặt quả rơi, xếp vào thúng. Mắt nhắm mắt mở, có lúc đứng ngủ gật, bị một chùm vải rơi trúng đầu mới tỉnh.
Rồi trời sáng dần. Phía chân đồi, những vườn vải nhà khác cũng lố nhố người. Tiếng gọi nhau, tiếng cành gãy, tiếng thúng va vào nhau vang khắp sườn đồi. Cả một vùng như thức dậy cùng một lúc.
Ngọn cây cao và đôi tay bố
Bố là người leo cao nhất. Những cây vải già cao vượt mái nhà, bố dựng thang tre, leo lên tận ngọn, ngồi vắt vẻo trên chạc cây. Tay bố cầm cái kéo, cắt từng chùm, thả vào cái giỏ treo bên cạnh.
Mình đứng dưới nhìn lên, sợ thót tim. Mẹ thì quen rồi, chỉ thỉnh thoảng gọi lên dặn bố cẩn thận. Bố cười, bảo leo cây vải từ hồi còn bé hơn mình, chưa ngã bao giờ.
Nhưng có một năm bố trượt chân. Không ngã từ ngọn, chỉ trượt từ bậc thang thấp, trật mắt cá. Cả mùa vải năm ấy mẹ và anh mình phải leo thay. Bố ngồi dưới gốc, chân băng bó, chỉ đạo từng cành, vẻ mặt bứt rứt như con chim bị nhốt.
Từ đó, mỗi lần nhìn bố leo cây, mình không còn thấy bố như một người hùng nữa, mà thấy bố như một người có thể đau. Có lẽ đó là lần đầu mình biết lo cho bố.
Thúng vải đỏ và chuyến xe ra điểm cân
Đến khoảng tám chín giờ sáng, sân nhà đã đỏ rực những thúng vải. Mẹ ngồi lựa, quả to đẹp riêng, quả nhỏ riêng, quả nứt riêng. Mẹ tỉa bớt lá, buộc chùm cho gọn, tay thoăn thoắt, mắt không rời.
Rồi bố chất vải lên xe máy, chở ra điểm cân ở đầu xã. Đường đi đông nghịt xe chở vải, người chở vải, sọt vải. Mùi vải chín ngòn ngọt bay khắp đường. Có những năm được giá, bố về cười tươi. Có những năm rớt giá, bố về im lặng, ngồi hút thuốc rất lâu.
Mình không hiểu chuyện giá cả. Mình chỉ biết mặt bố khi về. Mặt bố vui thì bữa cơm trưa có thêm đĩa thịt. Mặt bố buồn thì mẹ nấu canh rau, cả nhà ăn nhẹ nhàng, không ai hỏi gì.
Lớn lên mình mới hiểu, một mùa vải là cả một năm chăm bón, cả một năm lo lắng trời có mưa đá, có rét muộn không. Tất cả dồn vào mấy tuần hái quả. Được thì mừng, mất thì chịu. Người làm vườn sống như vậy, không ai than với ai.
Vị ngọt của nắng gắt
Mùa vải là mùa nắng gắt nhất đầu hè. Trưa nắng như đổ lửa, cả nhà nghỉ trong bóng mát dưới tán vải. Bố bảo nắng càng gắt, vải càng ngọt. Mình ngồi bóc vải ăn, nước ngọt chảy dính cả tay, ruồi bay vo ve.
Quả vải ngon nhất là quả vừa hái, còn đọng sương. Bóc lớp vỏ sần sùi, cùi trắng trong như ngọc, cắn một miếng, nước ngọt mát tràn ra. Ăn mãi không chán, nhưng mẹ cấm ăn nhiều, bảo nóng người, nổi mụn.
Ong cũng thích vải. Mùa hoa vải trước đó, những đàn ong được mang tới vườn để lấy mật. Đến mùa quả, vẫn còn ong bay quanh những quả vải nứt. Mình bị ong đốt vài lần, sưng vù cả tay, khóc ầm lên. Bà bôi nước gì đó vào, bảo mai là hết.
Bây giờ mình mua vải ở chợ thành phố, quả to, đẹp, nhưng ăn không thấy ngọt như ngày xưa. Có lẽ vì vải phải đi xa, phải chờ. Có lẽ vì thiếu cái nắng gắt trên đồi, thiếu cái mệt của buổi sáng hái quả.
Mùa quả ngắn như một giấc mơ
Mùa vải chỉ kéo dài mấy tuần. Hái xong cây cuối cùng, cả nhà nhìn vườn vải trơ lá, thấy hụt hẫng. Bố đi tỉa cành, bón phân cho cây, chuẩn bị cho mùa sau. Mẹ phơi vải sấy khô, cất vào chum để dành.
Những ngày ấy, nhà mình yên tĩnh lạ. Không còn tiếng gọi nhau lúc tờ mờ sáng, không còn những thúng vải đỏ rực. Chỉ có mùi vải khô thoang thoảng trong nhà, và những chiếc thang tre dựa vào tường.
Mình nghĩ cuộc đời cũng có những mùa như mùa vải. Ngắn, vội, mệt, nhưng ngọt. Đến rồi đi, để lại một chút hương. Người ta không giữ được mùa, chỉ giữ được cái ngọt trong miệng và cái nắng trên vai.
Nếu bạn có dịp đi qua một vùng trồng vải đúng mùa, hãy thử dừng lại, mua một chùm từ tay người vừa hái. Đứng ngay bên đường mà ăn. Có khi bạn sẽ nếm được cái vị mà mình nhắc tới, cái vị của nắng gắt và của những bàn tay dậy từ khi trời còn tối.
Câu hỏi thường gặp
Mùa vải chín ở miền Bắc thường vào tháng mấy?
Vải ở các vùng trung du phía Bắc thường chín vào khoảng tháng năm, tháng sáu dương lịch, tuỳ giống vải sớm hay vải chính vụ và thời tiết từng năm. Mùa thu hoạch thường chỉ kéo dài vài tuần.
Vì sao người ta hái vải vào sáng sớm?
Hái lúc trời mát giúp quả giữ được độ tươi, vỏ không bị thâm và héo nhanh như khi hái dưới nắng gắt. Người trồng vải thường hái từ tờ mờ sáng rồi đưa đi bán trong ngày.
Ăn nhiều vải có sao không?
Vải ngọt và nhiều đường, ăn quá nhiều một lúc có thể không tốt, nhất là với người có vấn đề về đường huyết. Ai có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về lượng ăn phù hợp.
Vải sấy khô làm thế nào?
Vải tươi được sấy hoặc phơi cho tới khi cùi khô lại và vỏ cứng, có thể bảo quản lâu hơn. Nhiều gia đình ở vùng trồng vải tự sấy bằng lò hoặc phơi nắng sau mùa thu hoạch.
Leo cây hái quả cần lưu ý gì để an toàn?
Nên dùng thang chắc chắn, có người giữ chân thang, không leo khi cành ướt trơn hoặc khi trời gió to. Người lớn tuổi và trẻ nhỏ không nên leo cao.
