Người hàng xóm ở quê là người trông nhà khi mình đi vắng, cho mượn cái nồi, cái thang, cái quang gánh, bế con giúp khi mẹ còn ngoài đồng, và đến khi nhà có chuyện thì có mặt trước cả họ hàng ở xa. Người làng hay nói bán anh em xa, mua láng giềng gần, và có những người hàng xóm làm câu ấy thành thật.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về bác hàng xóm nhà bên, người không có họ hàng gì với nhà mình, mà mình gọi là bác suốt ba mươi năm.
Bác ở nhà bên
Nhà bác ở ngay sát nhà mình, cách nhau một cái rào thấp. Bác trai làm thợ mộc, bác gái làm ruộng, nuôi lợn. Nhà bác có hai người con, lớn hơn mình mấy tuổi, sau này đều đi làm xa.
Mình không nhớ lần đầu gặp bác là khi nào. Từ khi mình biết nhớ, bác đã ở đó. Sáng ra nghe tiếng bác gái quét sân, tiếng bác trai đục đẽo trong xưởng. Tối nghe tiếng ti vi nhà bác, tiếng bác gọi con về ăn cơm.
Hai nhà sống sát nhau tới mức nhà này nấu gì nhà kia biết. Mẹ rang cá là bác gái nói vọng sang, cá gì mà thơm thế. Bác gái nấu canh cua là mẹ nói vọng sang, cho xin bát canh. Không ai ngại.
Mình lớn lên giữa hai cái sân như thế. Có những hôm ăn cơm nhà mình, có những hôm ăn cơm nhà bác. Có những trưa ngủ ở nhà mình, có những trưa ngủ ở nhà bác. Với một đứa trẻ, hai nhà như một.
Những lần mượn đồ
Ở quê, mượn đồ của hàng xóm là chuyện hằng ngày. Nhà mình mượn bác cái thang để trèo hái bưởi, cái nồi to để nấu cỗ, cái cưa để chặt cành. Nhà bác mượn nhà mình cái quang gánh, cái máy bơm nước, cái xe đạp.
Mượn không cần hẹn ngày trả. Dùng xong thì mang trả, có khi kèm theo một nắm rau, mấy quả trứng. Có những món mượn lâu tới mức không ai nhớ đồ của nhà nào. Cái chậu nhôm ở nhà mình, mẹ bảo hình như của bác, bác lại bảo hình như của nhà mình.
Có lần mình làm vỡ cái bát mượn của bác. Mình sợ quá, về giấu đi, không dám nói. Mẹ biết, dắt mình sang xin lỗi bác. Bác gái cười, xoa đầu mình, bảo có cái bát thôi mà, lần sau cẩn thận là được.
Lớn lên, mình nghĩ những lần mượn qua mượn lại ấy không chỉ là chuyện đồ đạc. Nó là cách hai nhà nói với nhau rằng mình tin nhau. Ở thành phố bây giờ, mình sống cạnh hàng xóm mấy năm mà chưa mượn nhau được một cái gì.
Bác trông nhà, trông con
Mùa gặt, mùa cấy, bố mẹ mình ra đồng từ sáng sớm tới tối mịt. Mình và em ở nhà. Bác gái là người trông. Bác không trông theo kiểu ngồi canh, bác làm việc của bác, chỉ là lâu lâu lại ngó sang, gọi một tiếng.
Trưa, bác gọi hai anh em sang ăn cơm. Chiều, bác nhắc tắm rửa. Em mình ngã chảy máu đầu gối, bác bế sang nhà, rửa vết thương, dỗ nín. Tới khi mẹ về, bác chỉ nói đơn giản, hôm nay hai đứa ngoan.
Nhà mình đi ăn cỗ xa, đi thăm họ hàng, bác trông nhà. Bác cho lợn ăn, cho gà ăn, đóng cửa khi trời mưa. Về nhà thấy mọi thứ y nguyên, có khi còn gọn gàng hơn lúc đi. Mẹ mang biếu bác gói bánh, bác xua tay mãi mới nhận.
Ngược lại, nhà bác đi vắng thì mẹ mình trông. Không ai bảo ai, không ai ghi sổ. Cứ thế, hai nhà trông cho nhau mấy chục năm.
Ngày nhà có chuyện
Năm mình học lớp tám, ông mình mất. Đêm ấy, khi cả nhà còn đang rối, người đầu tiên sang là bác. Bác trai dựng rạp, bác gái nấu nước, lo cơm cho người tới viếng. Hai bác thức trắng ba đêm với nhà mình.
Họ hàng ở xa tới sau. Họ khóc, họ thắp hương, họ hỏi han. Nhưng những việc lặt vặt, những việc không ai nghĩ tới, bác đã làm hết từ trước. Mẹ mình sau này nói, không có hai bác chắc nhà mình không biết xoay xở thế nào.
Rồi tới năm bác trai ốm nặng. Bố mình ngày nào cũng sang ngồi với bác, đưa bác đi viện, thay ca với con bác. Mẹ mình nấu cháo mang sang. Mình được sai đi mua thuốc. Mọi thứ diễn ra tự nhiên, như thể bác là người trong nhà.
Bác trai mất vào một mùa đông. Bố mình đứng bên quan tài bác, khóc như khóc người thân. Mình đứng bên cạnh, hiểu rằng hai nhà đã thành họ hàng từ lâu rồi, chỉ là không có tờ giấy nào ghi lại.
Họ hàng không giấy
Bác gái bây giờ đã già, ở một mình, con cái ở xa. Bố mẹ mình vẫn sang bên ấy mỗi ngày. Mẹ mang bát canh, bố sửa giúp cái bóng đèn. Bác gái vẫn nói vọng sang, cho xin nắm hành.
Mỗi lần mình về quê, mình sang chào bác trước khi vào nhà mình. Bác cầm tay mình, hỏi han đủ chuyện, rồi lục tủ lấy ra gói kẹo, gói bánh, như mình vẫn còn là đứa trẻ ngày xưa.
Mình ở thành phố, sống trong một căn hộ, hàng xóm sát vách mà chỉ gật đầu chào nhau ở thang máy. Mình hiểu, nhịp sống khác, người ta bận, người ta ngại. Mình cũng ngại như vậy.
Nhưng năm nay, mình thử một việc nhỏ. Mình nấu nồi chè, mang sang biếu nhà bên cạnh. Người hàng xóm ngạc nhiên, cảm ơn rối rít. Mấy hôm sau, họ mang sang một đĩa bánh. Mình nghĩ tới bác. Có lẽ tình hàng xóm ở đâu cũng bắt đầu từ một cái bát qua lại như thế.
Câu hỏi thường gặp
Câu bán anh em xa mua láng giềng gần nghĩa là gì?
Câu tục ngữ ý nói hàng xóm ở gần có thể giúp đỡ mình kịp thời trong lúc khó khăn hơn cả anh em ruột thịt ở xa. Nó nhắc người ta quý trọng và giữ gìn tình láng giềng.
Vì sao tình hàng xóm ở quê thường gắn bó hơn ở phố?
Ở quê, các gia đình sống gần nhau nhiều đời, cùng làm ruộng, cùng tham gia việc làng, nên qua lại thường xuyên và hiểu nhau. Ở phố, nhịp sống bận rộn và nhà cửa khép kín khiến người ta ít có dịp gặp gỡ.
Làm sao để làm quen với hàng xóm khi mới chuyển nhà?
Có thể bắt đầu bằng lời chào, giới thiệu bản thân, biếu một món quà nhỏ như đĩa bánh, nồi chè. Giữ gìn trật tự, vệ sinh chung và sẵn lòng giúp việc nhỏ cũng là cách tạo thiện cảm.
Mượn đồ hàng xóm cần lưu ý gì?
Nên hỏi trước, dùng cẩn thận và trả đúng hẹn, trả trong tình trạng sạch sẽ. Nếu làm hỏng, nên thành thật xin lỗi và đền bù hợp lý.
Có nên nhờ hàng xóm trông nhà khi đi vắng?
Nếu đã quen biết và tin tưởng, nhờ hàng xóm để ý nhà giúp là việc bình thường. Nên dặn rõ những việc cần làm, để lại số điện thoại và cảm ơn khi trở về.
