Nồi nước bồ kết là nồi nước bà nấu từ những quả bồ kết nướng sém trên bếp, thêm lá sả, lá bưởi, vỏ bưởi, để gội đầu cho cả nhà. Mùi thơm hăng hắc lan khắp hiên, và tóc người được gội thơm suốt mấy ngày. Với nhiều người, đó là mùi của bà.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về những buổi chiều bà gội đầu cho mình bên hiên nhà. Một việc rất nhỏ, mà là một trong những ký ức dịu dàng nhất mình có.
Mấy quả bồ kết treo gác bếp
Bà luôn có một chùm bồ kết khô treo trên gác bếp. Quả bồ kết dài, dẹt, cong, màu nâu đen, khô cứng, lắc lên nghe hạt lạo xạo bên trong. Bà mua ở chợ phiên, hoặc xin của nhà ai có cây bồ kết.
Mình hay với tay lên gác bếp lấy một quả, cầm chơi, lắc lắc nghe tiếng hạt. Bà bảo đừng nghịch, đó là để gội đầu. Mình hỏi gội đầu bằng quả cây được à. Bà cười, bảo ngày xưa không có dầu gội, ai cũng gội bằng bồ kết.
Bên cạnh chùm bồ kết là mấy túm lá sả khô, một xâu vỏ bưởi phơi khô cong queo. Đó là những thứ bà để dành cho nồi nước gội đầu. Bà phơi vỏ bưởi mỗi lần ăn bưởi, không bao giờ vứt đi.
Cái gác bếp của bà như một cái tủ thuốc, cái kho mùi hương. Đứng dưới gác bếp hít một hơi là ngửi thấy đủ cả: khói, bồ kết, sả, bưởi, gừng, ớt khô. Mình chưa thấy cái tủ nào thơm như thế.
Nướng bồ kết, nấu nồi nước
Chiều nào trời nắng, bà bảo hôm nay gội đầu. Bà lấy mấy quả bồ kết, hơ lên lửa bếp cho sém vỏ. Mùi bồ kết nướng bốc lên, hăng hắc, cay mũi, làm mình hắt hơi liên tục. Bà cười, bảo mùi bồ kết là thế, phải hắt hơi mới đúng.
Bà bẻ bồ kết thành từng đoạn, bỏ vào cái nồi nhôm to, thêm mấy túm sả, mấy miếng vỏ bưởi, ít lá hương nhu hái ngoài vườn. Đổ nước vào, đun sôi. Nước chuyển sang màu nâu sẫm, bọt nổi lăn tăn.
Mùi nước bồ kết đang sôi lan khắp bếp, ra tận hiên. Mẹ đi làm đồng về, đứng ở cổng đã nói, bà lại nấu bồ kết đấy à. Hàng xóm đi qua cũng biết. Cả xóm như thơm theo.
Bà để nồi nước nguội bớt, rồi chắt ra chậu, pha thêm nước giếng cho vừa ấm. Bà nhúng tay thử, gật đầu, gọi mình ra.
Bàn tay bà trên tóc cháu
Mình ngồi trên cái ghế con bên hiên, cúi đầu xuống chậu. Bà ngồi sau lưng, vốc nước bồ kết dội lên tóc mình. Nước ấm, chảy qua da đầu, qua gáy. Mùi thơm bao trùm.
Bà gội rất chậm. Những ngón tay gầy guộc của bà day day trên da đầu mình, gãi nhẹ, xoa đều. Bà gỡ từng chỗ tóc rối, không giật. Nước bồ kết không có bọt nhiều như dầu gội, nhưng tóc trơn dần dưới tay bà.
Mình nhắm mắt, nghe tiếng nước róc rách, nghe tiếng bà thở, nghe tiếng chim sẻ trên mái. Có lúc bà ngân nga hát nhỏ mấy câu gì đó. Có lúc bà kể chuyện ngày xưa bà con gái, tóc dài tới gót, gội bồ kết mỗi tuần.
Dội nước sạch, bà lấy cái khăn cũ lau tóc cho mình, rồi bảo ngồi hong nắng. Mình ngồi bên hiên, tóc ướt, nắng chiều chiếu vào lưng, mùi bồ kết thoang thoảng. Mình thấy mình là đứa trẻ hạnh phúc nhất làng.
Mùi tóc thơm mấy ngày
Gội bồ kết xong, tóc thơm suốt mấy ngày. Đi học, đứa bạn ngồi cạnh ghé mũi vào ngửi, hỏi gội gì mà thơm thế. Mình bảo bà nấu bồ kết. Mấy hôm sau, đứa bạn ấy cũng đòi bà nó nấu cho.
Tối nằm ngủ, mùi bồ kết trên tóc theo mình vào giấc ngủ. Mình áp mặt vào gối, hít một hơi, thấy như bà đang nằm bên. Đến tận bây giờ, mỗi khi ngửi thấy mùi bồ kết, sả, vỏ bưởi, mình lại thấy cái gối cũ, cái hiên nhà, bàn tay bà.
Bà cũng gội đầu cho bà bằng nước bồ kết. Tóc bà bạc trắng, dài, bà búi gọn sau gáy. Có lần mình gội cho bà. Mình vụng về dội nước, nước chảy cả vào mắt bà. Bà không kêu, chỉ cười, bảo cháu gội giỏi.
Đó là lần duy nhất mình gội đầu cho bà. Mình không biết vì sao không có lần thứ hai. Có lẽ vì mình lớn lên, đi học xa, bận rộn. Có lẽ vì mình nghĩ còn nhiều thời gian.
Mùi của bà
Bà mất khi mình đi làm được vài năm. Hôm đưa tang bà, mình về nhà, lên gác bếp, thấy vẫn còn một chùm bồ kết khô bà treo. Mình gỡ xuống, cầm trong tay, lắc lắc, nghe tiếng hạt lạo xạo như ngày xưa.
Mình mang chùm bồ kết ấy về thành phố. Một buổi chiều cuối tuần, mình nướng mấy quả trên bếp ga, nấu một nồi nước với sả mua ở chợ, vỏ bưởi để dành. Căn hộ thơm mùi bồ kết, mình hắt hơi mấy cái liền, rồi bật khóc.
Mình gội đầu bằng nồi nước ấy, ngồi một mình trong nhà tắm. Không có bàn tay bà, không có hiên nhà, không có nắng chiều. Nhưng mùi thì vẫn vậy. Và mùi ấy đưa bà về, ngồi sau lưng mình, day day những ngón tay gầy trên tóc.
Bây giờ thỉnh thoảng mình vẫn gội bồ kết. Không phải vì tốt cho tóc hơn dầu gội, mình không biết điều đó. Mà vì mình muốn giữ lại một mùi hương. Nếu bạn còn bà, có lẽ hãy để bà gội đầu cho bạn một lần nữa. Hoặc bạn gội cho bà. Đừng nghĩ còn nhiều thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Bồ kết là gì?
Bồ kết là quả của cây bồ kết, dài, dẹt, khi khô có màu nâu đen. Từ lâu người Việt đã dùng quả bồ kết nướng rồi nấu lấy nước để gội đầu, giặt giũ.
Vì sao phải nướng bồ kết trước khi nấu?
Theo kinh nghiệm dân gian, nướng sém vỏ giúp quả bồ kết dậy mùi thơm và khi đun dễ ra nước hơn. Khi nướng cần cẩn thận vì khói bồ kết khá hăng, dễ gây hắt hơi.
Nước gội bồ kết thường nấu cùng những gì?
Nhiều gia đình nấu bồ kết cùng lá sả, vỏ bưởi, lá bưởi, hương nhu hoặc lá chanh để thêm mùi thơm. Công thức tuỳ thói quen từng nhà và nguyên liệu sẵn có.
Gội đầu bằng bồ kết có lưu ý gì?
Nên để nước nguội bớt, tránh để nước vào mắt vì có thể gây cay rát. Người có da đầu nhạy cảm hoặc đang có vấn đề về da nên thử trên vùng nhỏ trước hoặc hỏi ý kiến bác sĩ da liễu.
Vì sao mùi hương gắn chặt với ký ức về người thân?
Nhiều người có trải nghiệm một mùi quen thuộc gợi lại hình ảnh và cảm xúc về người thân rất rõ. Những mùi gắn với chăm sóc hằng ngày như mùi tóc, mùi áo thường để lại dấu ấn sâu.
