Mùa nước đổ ở ruộng bậc thang là lúc người vùng cao dẫn nước từ khe suối vào từng thửa ruộng trên sườn núi, cày bừa, chuẩn bị cấy lúa, và cả quả đồi bỗng thành những bậc gương xếp chồng lên nhau, soi bóng trời mây. Nó không rực rỡ như mùa lúa chín, mà lặng lẽ và sáng một cách lạ lùng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này không phải ký ức quê nhà của mình, mà là lời kể lại của một người bạn đã lên núi đúng mùa nước đổ, ở nhờ nhà một gia đình người vùng cao. Mình chép lại, vì nghĩ quê nhà của ai cũng đáng được kể.
Lên núi lúc nước vừa về
Bạn mình kể, xe đi qua mấy con đèo dài, mây lúc ở dưới chân, lúc ở ngang mặt. Tới nơi thì đã chiều. Đứng ở một khúc quanh, nhìn xuống thung lũng, cả người như đứng lặng.
Cả sườn núi là những bậc ruộng nối nhau, uốn lượn theo đường đồng mức, từ đáy thung lũng lên tận lưng chừng trời. Ruộng nào cũng vừa có nước, mặt nước phẳng lặng, phản chiếu bầu trời chiều màu cam, màu tím. Như ai đã đặt hàng trăm tấm gương lên sườn núi.
Bạn bảo đã xem nhiều ảnh ruộng bậc thang rồi, nhưng ảnh không cho người ta cái cảm giác ấy. Cảm giác mình nhỏ bé trước một công trình mà không ai ký tên, do bao nhiêu thế hệ người làm ruộng từng chút một tạc vào núi.
Chiều xuống, mấy đốm lửa bếp nhà sàn bắt đầu le lói dưới thung. Tiếng chó sủa vọng lên, tiếng ai gọi trâu về. Bạn đứng đó cho tới khi mặt nước trên các thửa ruộng tối dần, chỉ còn in vài vì sao.
Dẫn nước từ khe núi
Gia đình bạn mình ở nhờ có một người cha ít nói. Sáng sớm, ông dẫn bạn đi xem đường nước. Nước được dẫn từ khe suối trên cao, chảy theo những con mương nhỏ đào dọc sườn núi, có chỗ dùng ống tre nối qua khe đá.
Nước chảy vào thửa ruộng cao nhất trước. Đầy rồi, nước tràn qua một khe nhỏ ở bờ, xuống thửa dưới. Cứ thế, từ trên xuống, từng bậc một. Ông chỉ cho bạn những chỗ khơi khe, những chỗ đắp bờ, nói bằng tiếng phổ thông lơ lớ, chậm rãi.
Bạn hỏi ai làm những con mương này. Ông bảo ông bà làm, rồi bố mẹ làm, rồi ông làm, rồi con ông làm. Năm nào cũng phải sửa, mưa lũ làm sạt, phải đắp lại. Không ai làm một lần là xong.
Bạn mình kể, nghe câu ấy thấy ngượng. Ở thành phố, người ta hay nói về những thứ làm xong trong một tuần, một tháng. Còn ở đây, có những thứ người ta làm cả đời, rồi trao lại cho con làm tiếp.
Người và trâu trên sườn núi
Mùa nước đổ cũng là mùa cày. Bạn thấy người cha dắt trâu xuống thửa ruộng hẹp, có thửa chỉ rộng vừa đủ cho con trâu quay đầu. Lưỡi cày rạch qua lớp bùn, nước sóng sánh, bầu trời in trên mặt ruộng vỡ ra thành từng mảnh.
Trên những bậc ruộng khác, nhiều người cũng đang cày, đang bừa. Có người dùng trâu, có người dùng máy cày nhỏ, tiếng máy nổ vang lên rồi tắt, vang lên rồi tắt, dội vào vách núi. Phụ nữ đeo gùi đi trên bờ ruộng, chân trần, bước thoăn thoắt.
Trẻ con thì chạy nhảy trên bờ, có đứa ngồi trên lưng trâu nghỉ, có đứa bắt cá nhỏ trong ruộng. Bạn mình đứng nhìn một cậu bé chừng mười tuổi tự dắt con trâu xuống ruộng, thành thạo như một người lớn.
Bạn bảo, nhìn họ làm việc, không thấy vội vã mà cũng không thấy chậm chạp. Họ làm theo nhịp của núi, của nước, của con trâu. Cái nhịp mà người ở phố như bạn đã quên mất từ lâu.
Bữa cơm ở nhà sàn
Tối, cả nhà quây quần bên bếp lửa giữa sàn. Bữa cơm có cơm nương, rau rừng luộc, một bát canh, chút thịt gác bếp. Người mẹ gắp thức ăn cho khách nhiều hơn cho con. Bạn từ chối, bà vẫn gắp, cười không nói.
Người cha rót rượu ngô, mời bạn một chén. Bạn uống, cay xé cổ, ho sặc sụa, cả nhà cười. Rồi ông kể chuyện mùa màng, chuyện năm nào được, năm nào mất, chuyện đứa con lớn đi học dưới xuôi.
Ông bảo ông muốn con học, nhưng cũng muốn con về. Ruộng này không ai làm thì núi lại lấy lại. Bạn hỏi lấy lại là sao. Ông bảo bờ ruộng không ai sửa thì sạt, cỏ mọc, vài năm là thành rừng, như chưa từng có ruộng.
Bạn mình kể, nằm đêm trên sàn nhà, nghe tiếng nước chảy róc rách từ thửa này xuống thửa kia, nghĩ về câu nói ấy mãi. Thứ đẹp đến thế, hoá ra mong manh đến thế, chỉ cần một thế hệ bỏ đi là mất.
Những bậc thang lên trời
Sáng hôm sau, trước khi đi, bạn leo lên một mỏm đá nhìn lại thung lũng. Sương sớm phủ trắng, những thửa ruộng ẩn hiện như những bậc thang dẫn lên trời. Mặt trời lên, từng thửa ruộng lần lượt sáng loà.
Bạn kể, lúc ấy nghĩ tới ông bà mình ở quê dưới đồng bằng. Ruộng không bậc thang, không đẹp như tranh, nhưng cũng là những thửa ruộng ông bà đã đắp, đã cấy, đã giữ. Bạn chưa bao giờ hỏi ông bà về ruộng nhà mình.
Về thành phố, bạn gọi điện cho bà, hỏi ruộng nhà mình mấy sào, ở đâu, ai làm. Bà ngạc nhiên lắm, rồi kể một tràng dài, kể cả những chuyện bạn chưa bao giờ nghe. Bạn bảo, đó là cuộc gọi dài nhất với bà trong mấy năm.
Mình nghĩ ruộng bậc thang không chỉ là cảnh đẹp để chụp ảnh. Nó nhắc người ta rằng mỗi tấc đất đều có người đã đổ công giữ nó. Và quê nhà của ai, dù ở núi hay ở đồng, cũng đáng để mình hỏi han một lần cho tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nước đổ ở ruộng bậc thang là khi nào?
Ở nhiều vùng ruộng bậc thang miền núi phía Bắc, mùa nước đổ thường vào khoảng tháng năm, tháng sáu, khi bắt đầu mùa mưa và người dân dẫn nước vào ruộng để chuẩn bị cấy lúa. Thời điểm cụ thể khác nhau tuỳ từng nơi.
Ruộng bậc thang được làm như thế nào?
Người dân đắp bờ, san đất theo đường đồng mức trên sườn đồi, tạo thành từng bậc phẳng, rồi dẫn nước từ khe suối vào ruộng cao nhất cho chảy dần xuống các bậc dưới. Công việc này được nhiều thế hệ làm và tu sửa liên tục.
Đi xem ruộng bậc thang mùa nào đẹp nhất?
Mỗi mùa có vẻ đẹp riêng: mùa nước đổ ruộng như những tấm gương, mùa lúa xanh mướt, mùa lúa chín vàng thường vào khoảng tháng chín, tháng mười. Nên hỏi người địa phương về lịch mùa vụ năm đó.
Đi du lịch vùng cao cần tôn trọng điều gì?
Nên hỏi trước khi vào nhà, chụp ảnh người dân, không giẫm lên bờ ruộng hay lúa non, không xả rác và tôn trọng phong tục của đồng bào. Ở nhà dân thì nên theo nếp sinh hoạt của gia chủ.
Vì sao ruộng bậc thang cần được chăm giữ liên tục?
Mưa lũ có thể làm sạt bờ, mương nước bị bồi lấp, nếu không sửa thường xuyên ruộng sẽ hỏng và cây cỏ mọc lại. Vì vậy ruộng bậc thang tồn tại được nhờ công sức đều đặn của người làm ruộng.
