Tiếng chày giã gạo đêm là nhịp thình thịch đều đặn vang lên từ những sân nhà quê sau bữa cơm tối, khi các bà, các mẹ, các dì giã thóc thành gạo trong cối đá, vừa giã vừa hò cho đỡ mệt. Trước khi có máy xay xát, nhịp chày ấy là tiếng ru của rất nhiều đêm ở làng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những âm thanh đã biến mất khỏi làng quê mà không ai kịp ghi lại. Tập này mình kể về một trong số đó, tiếng chày giã gạo đêm.
Cối đá giữa sân
Nhà mình có một cái cối đá đặt ở góc sân, gần gian bếp. Cối đẽo từ một khối đá xanh, lòng cối lõm sâu, mòn nhẵn bóng. Không ai biết cối có từ đời nào. Bà bảo bà về làm dâu đã thấy nó, mẹ chồng của bà cũng đã dùng nó.
Chày là một khúc gỗ dài, hai đầu to, giữa thon để cầm. Gỗ chày lên nước bóng loáng vì bao nhiêu bàn tay đã nắm lấy. Mình thử nhấc lên, nặng trĩu, phải hai tay mới giơ nổi một chút.
Ban ngày, cối đá nằm im ở góc sân. Gà nhảy lên đậu, mèo nằm sưởi nắng trong lòng cối. Trẻ con ngồi lên thành cối chơi. Không ai để ý tới nó.
Nhưng tối đến, cái cối đá ấy thành trung tâm của nhà. Ngọn đèn dầu treo lên cây cột gần đó, mẹ đổ thóc vào cối, và đêm bắt đầu có nhịp.
Mẹ và dì giã gạo
Giã gạo cần hai người. Mẹ đứng một bên, dì út sang phụ đứng bên kia. Hai cái chày thay nhau giơ lên, nện xuống. Thình. Thịch. Thình. Thịch. Đều như tim đập.
Mình ngồi trên bậc thềm, nhìn. Hai cái bóng in trên tường, lên xuống, lên xuống. Tóc mẹ búi cao, mồ hôi lấm tấm trên trán dù đêm se lạnh. Dì út thì cười nói luôn miệng, chày vẫn đều tay, không lỡ một nhịp.
Giã một lúc, mẹ dừng lại, lấy tay vốc gạo trong cối lên xem. Thóc vỡ vỏ, trấu tách ra, hạt gạo lộ màu trắng ngà. Mẹ bảo chưa đủ, giã tiếp. Lại thình thịch. Có những tối giã tới khuya mới xong một cối.
Mình hỏi mẹ có mỏi tay không. Mẹ bảo mỏi chứ. Mình hỏi sao không mang ra máy xay. Mẹ bảo máy xay ở tận chợ huyện, mất tiền, mà gạo giã tay thơm hơn. Mình không biết gạo giã tay có thơm hơn thật không. Mình chỉ biết tối nào cũng có tiếng chày.
Câu hò giữ nhịp
Giã gạo lâu thì mệt, thì buồn ngủ. Dì út hay cất tiếng hò. Dì hò một câu, mẹ đáp một câu. Câu hò theo nhịp chày, lời mộc mạc, chuyện ruộng đồng, chuyện trai gái, chuyện thương nhớ.
Mình không nhớ lời. Chỉ nhớ giọng dì cao, trong, ngân dài ở cuối câu. Giọng mẹ thấp hơn, khàn hơn, đáp lại ngắn gọn. Hai giọng xen vào tiếng chày, nghe như một bài hát có trống đệm.
Có những đêm hàng xóm cũng giã gạo. Tiếng chày nhà này, tiếng chày nhà kia, tiếng hò bên này, tiếng hò bên kia, vang qua những hàng rào. Cả xóm như đang hát chung một bài, mỗi nhà một đoạn.
Bây giờ mình nghĩ, câu hò không chỉ để đỡ mệt. Nó giữ nhịp cho hai cái chày khỏi va vào nhau, giữ cho người giã khỏi ngủ gật. Và nó biến một việc nặng nhọc thành một cái gì đó gần với niềm vui.
Sàng gạo, giần cám
Giã xong, mẹ đổ gạo ra cái nong, ngồi sàng. Cái sàng tròn, đan bằng tre, mẹ lắc đều tay, trấu bay lên, gạo rơi xuống. Rồi mẹ giần, lắc nhẹ hơn, cám mịn lọt qua lỗ giần, gạo trắng còn lại.
Mình ngồi bên, nhìn những hạt trấu bay lơ lửng trong ánh đèn dầu, như những con bướm nhỏ. Bụi cám bám vào tóc mẹ, vào mi mắt mẹ, trắng mờ. Mẹ không để ý, cứ lắc đều tay.
Cám mẹ để dành cho lợn ăn. Trấu để đun bếp. Gạo đổ vào cái chum, đậy nắp. Không phí một thứ gì. Mẹ bảo hạt gạo đi qua bao nhiêu công mới tới nồi cơm, không được phí.
Có những đêm mình ngủ gục ngay bên cái nong. Mẹ bế vào giường, mình mơ màng nghe tiếng sàng gạo xào xạc. Sáng dậy, thấy chum gạo đầy, thấy mẹ đã dậy nấu cơm, như chưa từng thức khuya.
Nhịp chày nay im
Rồi làng có máy xay xát. Lúc đầu ở chợ huyện, sau có ngay trong xóm. Người ta mang thóc đi xay, chỉ mất ít phút, gạo ra trắng tinh. Không ai giã gạo nữa. Cối đá nằm im ở góc sân, rêu mọc.
Mẹ bảo đỡ vất vả, tối được nghỉ sớm. Mình mừng cho mẹ. Nhưng những đêm đầu tiên không có tiếng chày, mình nằm mãi không ngủ được. Thiếu một cái nhịp. Như thiếu tiếng tim đập của căn nhà.
Bây giờ cái cối đá vẫn còn ở quê, bố mẹ để ở góc vườn, trồng một khóm hoa trong lòng cối. Khách tới chơi hay hỏi cái gì đây. Mẹ cười, bảo cái cối giã gạo ngày xưa, giờ làm chậu hoa.
Mình hay ngồi bên cái cối ấy mỗi lần về. Sờ vào lòng cối nhẵn bóng, nghĩ tới bao nhiêu đêm, bao nhiêu nhịp chày, bao nhiêu câu hò đã đi qua đây. Âm thanh thì mất, nhưng vết mòn thì còn. Và mình nghe thấy nó, trong trí nhớ, mỗi khi nhắm mắt.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa người ta giã gạo như thế nào?
Thóc được đổ vào cối đá hoặc cối gỗ, người ta dùng chày gỗ giã nhiều lần cho vỏ trấu tách ra, rồi sàng để bỏ trấu và giần để tách cám, còn lại là gạo. Việc này thường làm vào buổi tối sau giờ làm đồng.
Vì sao giã gạo thường có hai người?
Hai người giã luân phiên giúp nhịp chày đều, nhanh hơn và đỡ mệt hơn một người. Họ phải phối hợp nhịp nhàng để hai chày không va vào nhau, nên câu hò cũng giúp giữ nhịp.
Sàng và giần khác nhau thế nào?
Sàng có lỗ to hơn, dùng để tách trấu và hạt to ra khỏi gạo. Giần có lỗ nhỏ, mắt dày, dùng để tách cám mịn. Cả hai thường đan bằng tre.
Hò giã gạo là gì?
Hò giã gạo là những câu hò, câu hát đối đáp được hát trong lúc giã gạo, có ở nhiều vùng quê Việt Nam. Lời thường mộc mạc, nói về lao động, tình yêu, và giúp người giã giữ nhịp, đỡ mệt.
Có thể giữ lại cối đá cũ trong nhà thế nào?
Nhiều gia đình giữ cối đá cũ làm chậu cây, bể nước nhỏ hoặc vật trang trí sân vườn. Khi di chuyển nên cẩn thận vì cối rất nặng, cần nhiều người hoặc dụng cụ hỗ trợ.
