Tiếng chuông chùa làng buổi chiều là âm thanh ngân dài, chậm rãi, lan qua những mái ngói, rặng tre và cánh đồng lúc mặt trời sắp lặn, như một lời nhắc rất khẽ cho ai đang vội hãy chậm lại một chút. Ở nhiều làng quê, đó là thứ âm thanh đánh dấu cuối ngày.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này không nói về giáo lý hay tín ngưỡng, vì đó là chuyện riêng của mỗi người. Mình chỉ kể về một ngôi chùa nhỏ ở làng, một tiếng chuông, và những buổi chiều được theo bà.
Ngôi chùa nhỏ cuối làng
Chùa làng mình nhỏ thôi, nằm ở cuối xóm, sát cánh đồng. Mái ngói rêu phong, cổng tam quan thấp, sân lát gạch đỏ đã mòn. Giữa sân có một cây đa già, rễ buông xuống như những sợi tóc bạc của một cụ già trăm tuổi.
Trong chùa có một sư cụ, gầy gò, chậm rãi, lúc nào cũng mỉm cười. Mình không biết sư cụ bao nhiêu tuổi, chỉ biết từ khi bà mình còn trẻ, sư cụ đã ở đó. Người làng gọi là sư cụ, trẻ con cũng gọi theo.
Chùa không giàu. Mái dột phải lấy chậu hứng, tường bong vôi từng mảng. Nhưng sân lúc nào cũng sạch, chậu hoa lúc nào cũng tươi. Người làng ai có chút gì cũng mang tới, khi thì bó rau, khi thì ít gạo, khi thì công sửa mái.
Với mình hồi nhỏ, chùa là một chỗ mát mẻ, yên tĩnh, có cây đa to để trèo và có sư cụ hay cho kẹo lạc. Mình không biết chùa còn là gì khác. Phải lớn lên, mình mới biết chùa là chỗ người ta mang nỗi buồn tới đặt xuống.
Theo bà đi lễ rằm
Rằm và mùng một, bà đi lễ chùa. Bà mặc chiếc áo nâu sồng, vấn khăn, cầm một bó hương và một đĩa hoa quả. Mình lẽo đẽo theo sau, mặc áo sạch, được dặn không được chạy nhảy, không được nói to.
Bà thắp hương, chắp tay, đứng rất lâu trước ban thờ. Môi bà mấp máy, mình không nghe rõ bà nói gì. Mình đứng bên cạnh, cũng chắp tay, liếc nhìn bà, rồi liếc nhìn những pho tượng, rồi liếc ra cây đa ngoài sân.
Có lần mình hỏi bà khấn gì. Bà bảo bà xin cho cả nhà bình an, cho con cháu học giỏi, cho mùa màng tốt. Mình hỏi bà có xin gì cho bà không. Bà cười, bảo bà già rồi, xin gì nữa.
Lễ xong, bà ngồi lại ở hiên chùa với mấy bà cụ khác. Các bà nói chuyện rì rầm, chuyện con cháu, chuyện ốm đau, chuyện người đã khuất. Mình ngồi bên, nghe tiếng các bà, nghe tiếng lá đa xào xạc, và ngủ gục lúc nào không biết.
Tiếng chuông lúc chiều buông
Chiều nào cũng vậy, khi mặt trời xuống thấp, sư cụ lại đánh chuông. Tiếng chuông đầu tiên vang lên, trầm và dài. Rồi một khoảng lặng. Rồi tiếng thứ hai. Cứ thế, chậm rãi, đều đặn, như người ta thở.
Tiếng chuông lan ra khỏi sân chùa, qua rặng tre, qua cánh đồng, vào tận trong làng. Người đang làm đồng ngẩng lên. Người đang nấu cơm dừng tay một chút. Trẻ con đang chơi ngoài ngõ cũng ngừng lại, như có ai gọi.
Mình hỏi bà sao tiếng chuông chậm thế. Bà bảo chuông chùa là để người ta lắng lòng, đánh nhanh thì lòng người càng vội. Mình không hiểu hết, nhưng thấy mỗi lần nghe chuông, mình tự nhiên đi chậm lại, nói nhỏ lại.
Có những chiều mình đứng ngoài đồng, đúng lúc chuông vang. Mặt trời đỏ ối sau rặng tre, cò trắng bay về tổ, khói bếp bốc lên từ các mái nhà. Tiếng chuông như sợi chỉ khâu tất cả lại với nhau, thành một buổi chiều trọn vẹn.
Sư cụ quét lá đa
Mình nhớ nhất hình ảnh sư cụ quét lá. Mùa lá đa rụng, sáng nào sân cũng vàng một lớp lá. Sư cụ cầm cái chổi tre, quét chậm rãi, từng nhát, từng nhát, gom lá lại thành đống.
Có hôm gió thổi, quét xong lại rụng, sân lại vàng. Sư cụ không bực, lại quét tiếp. Mình hỏi sư cụ quét làm gì, lát nữa lá lại rụng. Sư cụ cười, bảo lá rụng thì mình quét, quét là việc của mình, rụng là việc của lá.
Câu ấy mình không hiểu lúc bé. Lớn lên, đi làm, gặp những việc làm mãi không xong, những rắc rối giải quyết rồi lại có, mình nhớ đến sư cụ và cái chổi tre. Mình thôi bực bội với việc lá rụng, chỉ lo quét cho tử tế phần của mình.
Sư cụ mất mấy năm trước. Bây giờ chùa có thầy trẻ hơn trông coi. Lần về quê, mình thấy thầy cũng cầm chổi quét lá đa buổi sáng, chậm rãi như sư cụ ngày xưa. Mình đứng ở cổng nhìn rất lâu.
Một tiếng chuông trong lòng
Bây giờ mình sống ở thành phố, không nghe tiếng chuông chùa làng nữa. Thành phố có những âm thanh khác: còi xe, tiếng máy khoan, tiếng chuông điện thoại. Những âm thanh bắt người ta vội, bắt người ta phản ứng ngay.
Có những ngày mình mệt đến mức không nghĩ được gì. Những lúc ấy, mình thử nhắm mắt, tưởng tượng ra tiếng chuông chùa làng. Tiếng đầu tiên, khoảng lặng, tiếng thứ hai. Thở theo nhịp chuông. Không phải để cầu xin gì, chỉ để lòng chậm lại.
Mình không biết cách này có tác dụng với ai khác không. Với mình thì có. Nó không giải quyết được việc gì, nhưng làm mình bớt hoảng, bớt vội, đủ để làm tiếp việc của mình cho tử tế.
Nếu bạn cũng có một âm thanh như thế trong ký ức, một tiếng chuông, một tiếng mõ, một tiếng gà, hãy giữ nó lại. Đến lúc cần, nó sẽ là một chỗ để lòng bạn ngồi xuống nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chùa đánh chuông vào buổi sáng và buổi chiều?
Ở nhiều chùa, chuông được đánh vào sáng sớm và chiều tối như một nghi thức thường ngày, nhắc người tu hành và người nghe giữ lòng tĩnh lặng. Cách thức và giờ đánh có thể khác nhau tuỳ từng chùa.
Đi lễ chùa cần lưu ý gì?
Nên ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, đi nhẹ, giữ vệ sinh và tôn trọng không gian chung. Việc dâng hương, lễ vật tuỳ tâm, không cần mua nhiều đồ đắt tiền.
Rằm và mùng một là ngày gì?
Rằm là ngày mười lăm và mùng một là ngày đầu tháng theo âm lịch. Nhiều gia đình Việt có thói quen thắp hương, đi lễ chùa hoặc ăn chay vào những ngày này.
Chùa làng có vai trò gì trong đời sống làng quê?
Chùa làng là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân, đồng thời là chỗ người già gặp gỡ, nơi tổ chức các dịp lễ và là một phần ký ức chung của cả làng. Mỗi làng có cách gắn bó riêng với ngôi chùa của mình.
Làm sao để lòng chậm lại giữa cuộc sống bận rộn?
Có thể dành vài phút mỗi ngày ngồi yên, hít thở chậm, hoặc gắn một âm thanh quen thuộc với việc nghỉ ngơi. Nếu lo âu kéo dài và ảnh hưởng tới cuộc sống, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
