Vườn rau sau nhà của bà chỉ là mấy luống đất nhỏ trồng mồng tơi, rau ngót, rau muống, cải, hành, bón bằng tro bếp và tưới bằng nước vo gạo, nhưng đủ cho cả nhà ăn quanh năm và lúc nào cũng còn dư một rổ cho hàng xóm. Đó là khu vườn mà đứa cháu nào cũng từng chạy qua, giẫm lên, rồi bị bà gọi lại.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một khu vườn rất nhỏ, rất bình thường. Nó không có gì đặc biệt ngoài việc người chăm nó là bà mình.
Mấy luống rau sau bếp
Vườn rau của bà nằm sau bếp, chạy dọc theo bờ ao. Không rộng, chỉ chừng mấy luống. Luống nào cũng thẳng thớm, đất tơi, cỏ không mọc được một ngọn. Bà bảo vườn rau phải sạch như nhà, cỏ mọc là rau đói.
Đầu vườn có giàn mồng tơi bà bắc bằng tre, lá xanh bóng, dây leo kín giàn. Dọc bờ rào là một hàng rau ngót, cao ngang ngực mình. Giữa vườn là mấy luống cải, luống hành, luống rau thơm. Góc ao có một khóm rau muống bò xuống nước.
Mùa nào rau nấy. Mùa hè mồng tơi, rau muống, mướp. Mùa đông cải, su hào, rau cải cúc. Bà gieo hạt theo mùa, không bao giờ để đất trống. Bà bảo đất trống là đất buồn.
Mình hay ra vườn chơi, chạy giữa các luống, bị bà gọi lại vì giẫm vào rau. Bà chỉ cho mình đi trên bờ luống, nhẹ chân, đừng làm đất chặt lại. Mình nghe lời được vài hôm, rồi lại chạy.
Tro bếp và nước vo gạo
Bà không mua phân bón. Bà dùng tro bếp. Mỗi sáng, bà hốt tro từ bếp rơm, bếp củi, cho vào cái thúng, mang ra rải lên các luống rau. Tro trắng xám phủ trên mặt đất, rồi bà tưới nước cho tro thấm xuống.
Nước vo gạo bà cũng không đổ đi. Mỗi lần vo gạo, bà hứng nước vào cái chậu, mang ra tưới cho rau. Nước rửa rau, nước rửa cá, bà cũng giữ lại tưới gốc chuối, gốc đu đủ.
Bà còn ủ phân. Ở góc vườn có một cái hố, bà đổ vào đó vỏ rau, lá cây, rơm mục, phân gà, phủ lên một lớp đất. Mấy tháng sau, hố ủ thành một thứ đất đen, tơi, thơm mùi ngai ngái. Bà xúc ra bón cho rau.
Mình hồi nhỏ thấy mấy việc ấy lụi cụi, bẩn thỉu. Bây giờ ở thành phố, người ta gọi đó là làm vườn hữu cơ, là sống xanh, là không lãng phí. Bà mình làm mấy chục năm mà không biết tên gọi ấy.
Đôi tay bà nhổ cỏ
Sáng nào bà cũng ra vườn từ sớm. Bà ngồi xổm giữa các luống, nhổ từng ngọn cỏ, bắt từng con sâu. Đôi tay bà đen đất, móng tay cáu bẩn, những ngón tay gầy guộc nhặt nhạnh nhanh như mổ thóc.
Bà không dùng thuốc trừ sâu. Sâu ít thì bà bắt bằng tay, bỏ vào cái lon cho gà ăn. Sâu nhiều thì bà ngâm tỏi, ớt, rồi tưới lên lá. Có những luống rau bị sâu ăn lỗ chỗ, bà cũng không tiếc, bảo rau có lỗ là rau sạch.
Mình ngồi bên bà, phụ nhổ cỏ. Mình nhổ nhầm cả cây rau con, bà không mắng, chỉ chỉ cho mình cách phân biệt lá rau với lá cỏ. Lá cải non có răng cưa, lá cỏ thì mảnh và dài. Mình học mãi mới phân biệt được.
Có những buổi sáng hai bà cháu ngồi trong vườn cả giờ, không nói gì nhiều. Chỉ có tiếng chim, tiếng gà, tiếng đất lạo xạo dưới tay. Bây giờ mình hay nghĩ, đó là những buổi sáng yên bình nhất của tuổi thơ.
Rổ rau cho hàng xóm
Vườn rau của bà bao giờ cũng dư. Nhà ăn không hết, bà hái một rổ mang cho hàng xóm. Nhà bác bên trái được bó rau ngót, nhà cô bên phải được nắm mồng tơi, nhà ông cụ đầu ngõ được mấy cây cải.
Bà không bao giờ bán rau. Có người hỏi mua, bà xua tay, bảo rau nhà trồng, lấy tiền gì. Người ta ngại, lần sau mang sang cho bà mấy quả trứng, con cá, bà nhận, cười.
Có những lúc nhà ai có người ốm, bà sai mình mang sang một rổ rau ngót, dặn nấu canh cho người ốm ăn mát. Mình xách rổ rau đi trong ngõ, gặp ai cũng chào, thấy mình như đang làm một việc quan trọng.
Bây giờ nghĩ lại, mình thấy vườn rau của bà không chỉ nuôi nhà mình. Nó nuôi cả một cái xóm, nuôi cả những mối quan hệ. Một rổ rau qua lại giữa các nhà, như một sợi chỉ mảnh khâu xóm lại với nhau.
Khu vườn bây giờ
Bà mất khi mình học năm cuối đại học. Vườn rau không ai chăm, cỏ mọc um tùm. Mẹ cố giữ một vài luống, nhưng mẹ bận, không đều tay như bà. Giàn mồng tơi đổ, hàng rau ngót già cỗi.
Mấy năm sau, nhà sửa lại, vườn rau thu hẹp còn một góc nhỏ. Mẹ trồng mấy cây ớt, mấy khóm rau thơm, đủ để ăn kèm. Còn lại thành sân xi măng để xe.
Mình ở thành phố, thử trồng mấy thùng rau trên sân thượng. Mình rải bã cà phê, vỏ trứng, nước vo gạo, như bà ngày xưa. Rau lên được, không xanh tốt bằng vườn bà, nhưng cũng đủ hái một bữa canh mỗi tuần.
Mỗi lần ngồi xổm nhổ cỏ trong thùng rau, mình lại thấy đôi tay bà. Mình nghĩ, bà không để lại cho con cháu nhiều của cải. Bà để lại một cách sống: chăm chút cái nhỏ, không phí thứ gì, và có gì thì chia cho người bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Bón tro bếp cho rau có tác dụng gì?
Tro bếp từ rơm, củi có chứa một số khoáng chất có ích cho cây và từng được nhà nông dùng làm phân bón đơn giản. Nên rải lượng vừa phải và chỉ dùng tro từ vật liệu tự nhiên, không dùng tro của nhựa hay giấy in.
Tưới rau bằng nước vo gạo có được không?
Nhiều người làm vườn dùng nước vo gạo để tưới rau như một cách tận dụng nước. Nên tưới nước vo gạo còn mới, không để lâu bị chua, và tưới vào gốc thay vì lên lá.
Làm phân ủ tại nhà như thế nào?
Có thể gom vỏ rau, lá khô, bã trà, bã cà phê vào một thùng hoặc hố, xen lớp đất, giữ ẩm và đảo đều. Sau vài tháng, rác hữu cơ hoai mục thành đất tơi dùng bón cây.
Trồng rau ở nhà thành phố nên chọn loại nào?
Nên chọn những loại dễ trồng, mau thu hoạch như rau muống, mồng tơi, cải, rau thơm, hành lá. Cần chỗ có nắng ít nhất vài giờ mỗi ngày và thùng có lỗ thoát nước.
Vì sao nhiều người nhớ vườn rau của ông bà?
Vườn rau gắn với những buổi sáng bên ông bà, những bữa cơm có rau tự trồng và nếp sống không lãng phí. Nó là một phần ký ức gia đình, giản dị mà ấm áp.
