Đi xa mà lạc đường thì điều đáng sợ nhất không phải là lạc, mà là ngại hỏi. Câu chuyện hôm nay là một lá thư của ông nội gửi đứa cháu sắp lên thành phố học, trong đó ông kể lại năm mười bảy tuổi đi lùa vịt chạy đồng và lạc mất cả đàn chỉ vì sĩ diện. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, người ông, đứa cháu và mọi chuyện trong thư đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mình đọc lá thư ấy cho bạn nghe nhé, giọng ông thì chậm, chữ ông thì nghiêng, viết bên hiên nhà nhìn ra con kênh.
Cháu nội của ông
Cháu nội của ông. Còn mấy hôm nữa là cháu lên thành phố nhập học. Bà nội lo soạn đồ cho cháu từ cả tuần, nào khô cá, nào mắm, nào gói trà. Ông thì không biết soạn gì, nên ông ngồi viết mấy chữ này. Cháu đọc lúc nào rảnh cũng được, đọc trên xe cũng được.
Cháu biết ông ít nói. Cả đời ông quen làm hơn quen nói. Nhưng có một chuyện ông chưa kể với ai trong nhà, kể cả ba cháu. Hôm nay ông kể cho cháu, vì cháu sắp đi xa, mà đi xa thì sẽ có lúc lạc.
Năm ông mười bảy tuổi, ông đi theo ông Hai bên xóm làm nghề chạy đồng. Cháu có thể chưa biết, hồi xưa ở miền mình, lúa gặt xong là người ta lùa vịt đi ăn lúa rơi trên những cánh đồng vừa gặt, đi theo mùa, có khi cả tháng mới về.
Ông Hai là người lùa vịt giỏi nhất vùng. Ổng nhận ông theo học, đi cùng ổng một mùa.
Mùa chạy đồng đầu tiên
Đi được mấy tuần, ông bắt đầu thấy mình giỏi. Ông biết lấy cây sào có buộc cái giẻ ở đầu để lùa vịt, biết huýt sáo cho đàn quay đầu, biết dựng chòi tạm bên bờ ruộng. Ông Hai khen một hai câu, là ông tưởng mình đã thành thầy.
Một hôm ông Hai bị sốt, phải nằm lại chòi. Ổng giao cho ông lùa nguyên đàn vịt mấy trăm con sang một cánh đồng mới, cách đó chừng nửa ngày đường. Ổng dặn kỹ: tới ngã ba kênh có cây gáo lớn thì quẹo trái, không chắc thì hỏi người ta.
Ông gật đầu, trong bụng nghĩ chuyện nhỏ. Sáng sớm ông lùa vịt đi, ngực ưỡn ra, tay cầm sào như ông tướng.
Tới trưa, ông gặp một ngã ba kênh. Có cây gáo, mà bên kia bờ cũng có một cây gáo. Ông đứng đó một hồi, không chắc. Phía trước có cái nhà, có người ngồi vá lưới.
Không hỏi vì sợ người ta cười
Cháu ơi, ông đã định hỏi. Nhưng rồi ông nghĩ, mình là người lùa vịt, mình mà hỏi đường thì người ta sẽ cười, người ta sẽ biết mình còn non. Ông đứng nhìn người vá lưới một lúc, rồi quay đi, chọn đại một ngả.
Ông chọn sai. Con kênh càng đi càng hẹp, hai bên toàn lau sậy. Chiều xuống, đàn vịt mệt, ông cũng mệt. Rồi trời đổ mưa. Đàn vịt tán loạn vào đám lau, ông chạy theo bên này thì mất bên kia.
Tới tối, ông chỉ còn giữ được chừng một nửa. Ông ngồi trên bờ kênh, ướt sũng, đói, sợ, và xấu hổ hơn tất cả. Ông nghĩ tới ông Hai đang sốt nằm chờ, nghĩ tới cái gật đầu tự tin buổi sáng.
Lúc đó ông chỉ cần một câu hỏi đường mà ông đã không hỏi.
Người vá lưới năm ấy
Gần khuya, có ánh đèn dầu đi tới. Là người đàn ông vá lưới hồi trưa. Ổng thấy đàn vịt lạc tạt vô ruộng nhà ổng, đoán có người lạc, nên chèo xuồng đi tìm. Ổng không cười ông chút nào. Ổng chỉ nói: tưởng con hỏi, chú chờ hoài.
Sáng hôm sau, ổng gọi mấy người trong xóm, cả xóm lội ruộng gom vịt giúp ông. Gom lại được gần đủ, chỉ mất mấy chục con. Ổng dẫn ông ra tận ngã ba đúng, chỉ cây gáo đúng, cái cây có cái chòi canh nhỏ bên dưới mà hôm trước ông không để ý.
Về tới chòi, ông kể hết với ông Hai, không giấu chữ nào. Ông tưởng ổng sẽ la. Ổng chỉ nằm im một hồi, rồi nói: người lùa vịt giỏi là người biết hỏi đường giỏi, chớ không phải người thuộc hết đường.
Câu đó ông nhớ tới bây giờ, hơn năm mươi năm rồi.
Điều ông muốn dặn cháu
Cháu à, lên thành phố, cháu sẽ gặp nhiều ngã ba lắm. Ngã ba đường thật, rồi ngã ba bài vở, ngã ba chuyện bạn bè, chuyện tiền bạc, chuyện chọn ngành chọn nghề. Sẽ có lúc cháu không chắc, mà người xung quanh ai cũng có vẻ biết hết.
Lúc đó cháu cứ hỏi. Hỏi thầy, hỏi bạn, hỏi người lớn, hỏi bác bảo vệ ký túc xá cũng được. Gọi về cho ông bà, cho ba má. Người ta có cười, thì cười một chút rồi thôi. Còn không hỏi, có khi mất nguyên một đàn vịt.
Ông cũng dặn thêm điều này. Nếu có ngày cháu là người biết đường, mà thấy ai đó đứng lớ ngớ ở ngã ba, thì cháu đừng chờ người ta hỏi. Cháu cứ bước tới chỉ, như người vá lưới năm xưa chèo xuồng đi tìm ông vậy.
Thôi, ông viết vậy đủ rồi, tay ông mỏi. Bà nội dặn cháu nhớ ăn sáng. Ông thì chỉ dặn một câu: lạc thì cứ hỏi. Ông nội của cháu.
Câu hỏi thường gặp
Lá thư ông nội về đàn vịt chạy đồng dạy điều gì?
Lá thư dạy rằng biết hỏi khi không chắc là dấu hiệu của người khôn, không phải của người kém. Sĩ diện không chịu hỏi có thể khiến mình mất nhiều hơn một lần bị cười.
Nghề vịt chạy đồng là gì?
Đó là cách nuôi vịt từng phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long, người nuôi lùa đàn vịt đi theo những cánh đồng vừa gặt để vịt ăn lúa rơi. Trong truyện, nghề này chỉ là bối cảnh, mọi nhân vật đều hư cấu.
Truyện này có phải thư thật của một người ông không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết dưới dạng một lá thư. Người ông, đứa cháu và những người trong chuyện đều được dựng lên.
Sinh viên mới lên thành phố nên hỏi ai khi gặp khó?
Có thể hỏi phòng công tác sinh viên của trường, thầy cô cố vấn, anh chị khoá trên và gia đình. Với chuyện tiền bạc, hợp đồng thuê nhà hay sức khoẻ, nên hỏi đúng nơi có chuyên môn thay vì chỉ hỏi bạn bè.
Làm sao bớt ngại hỏi khi sợ bị coi là kém?
Nhớ rằng ai cũng từng là người mới, và người được hỏi thường thấy vui vì mình tin họ. Chuẩn bị câu hỏi ngắn, rõ, nói luôn mình đã thử gì, sẽ dễ mở lời hơn.
