Mua sắm theo cảm xúc thường xảy ra vào ba thời điểm: lúc buồn, lúc mệt và lúc vừa nhận lương. Cách tránh không phải là cấm mình mua, mà là nhận ra mình đang ở một trong ba thời điểm đó, để món đồ nằm trong giỏ qua một đêm, và đặt riêng một khoản vui chơi mỗi tháng để được tiêu mà không thấy áy náy.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Một ngày làm việc căng thẳng, về nhà mở điện thoại, lướt một lúc đã thấy giỏ hàng có năm món. Bấm thanh toán thấy nhẹ người được vài phút. Rồi hàng về, mở ra, có món chẳng nhớ vì sao mình mua. Nếu bạn quen cảnh này, tập này dành cho bạn.
Ba thời điểm dễ mua bừa nhất
Thời điểm thứ nhất là lúc buồn hoặc cô đơn. Mua một món đồ mới cho mình cảm giác được an ủi, được chăm sóc. Nhấn nút mua, chờ hàng về, mở hộp, mỗi bước là một chút niềm vui để lấp vào khoảng trống.
Thời điểm thứ hai là lúc mệt. Sau một ngày dài, đầu óc không còn sức cân nhắc. Mình nghĩ mình xứng đáng được thưởng, và quyết định mua đến rất dễ dàng. Đêm khuya lướt mạng là lúc nhiều người tiêu nhiều nhất.
Thời điểm thứ ba là ngày nhận lương. Tài khoản đầy lên, mình cảm thấy giàu có, những món đã muốn lâu nay bỗng trở nên hợp lý. Vài ngày sau ngày lương thường là những ngày chi tiêu mạnh tay nhất trong tháng.
Ba thời điểm này có điểm chung: cảm xúc đang dẫn đường, còn lý trí đang nghỉ. Biết được điều đó, mình có thể chuẩn bị trước, thay vì đợi tới cuối tháng mới hối hận.
Nhận ra cơn muốn mua đang đến từ đâu
Trước khi bấm mua, thử dừng lại vài giây và hỏi: mình đang cảm thấy thế nào lúc này. Buồn, chán, căng thẳng, mệt, hay đang hào hứng vì vừa có lương. Chỉ cần gọi tên được cảm xúc, mình đã tách được một chút khỏi nó.
Câu hỏi tiếp theo là: nếu mình đang vui vẻ, khoẻ khoắn, mình có muốn món này không. Nếu câu trả lời là không chắc, có thể thứ mình cần không phải món đồ, mà là cảm giác dễ chịu mà món đồ hứa hẹn.
Một chị nhân viên văn phòng từng kể với mình chị nhận ra mình hay đặt hàng vào tối thứ hai, sau những cuộc họp đầu tuần căng thẳng. Khi thấy được quy luật đó, chị đổi tối thứ hai thành tối đi bơi. Số đơn hàng giảm hẳn mà không cần cố gắng nhiều.
Ghi lại vài tuần những lần mua bốc đồng: mua gì, lúc mấy giờ, đang cảm thấy gì. Rất có thể bạn sẽ thấy quy luật của riêng mình, và đó là chìa khoá để thay đổi.
Để món đồ trong giỏ qua một đêm
Cách đơn giản và hiệu quả nhất là tạo một khoảng chờ giữa muốn và mua. Thấy món ưng ý, thêm vào giỏ hàng, rồi đóng ứng dụng. Ngủ một đêm, sáng mai mở lại xem.
Qua một đêm, cảm xúc lúc tối đã lắng xuống. Mình nhìn món đồ bằng con mắt tỉnh táo hơn. Rất nhiều lần, buổi sáng mình xoá món đó khỏi giỏ, nhẹ nhàng, không cần đấu tranh.
Với món đắt hơn, kéo dài khoảng chờ: một tuần, thậm chí một tháng. Nếu sau khoảng chờ đó vẫn muốn và vẫn có tiền, mua nó với tâm thế thoải mái. Món đồ đã qua được khoảng chờ thường là món mình thật sự cần.
Có thể làm khoảng chờ dễ hơn bằng cách gỡ thông tin thẻ khỏi ứng dụng mua sắm, tắt thông báo khuyến mãi, và không để ứng dụng mua sắm ở màn hình chính. Mỗi bước thêm vào là một cơ hội để mình suy nghĩ lại.
Đặt một ngân sách vui chơi riêng
Cấm hoàn toàn việc mua đồ cho vui thường không bền. Mình sẽ thấy gò bó, rồi tới một lúc nào đó bùng ra mua một loạt. Cách bền hơn là cho phép mình một khoản vui chơi mỗi tháng.
Ngay khi nhận lương, sau khi đã để riêng tiền cho các khoản thiết yếu và để dành, chia ra một khoản nhỏ gọi là tiền vui. Khoản này mình được tiêu thoải mái, mua gì cũng được, không cần giải thích với ai, kể cả với chính mình.
Khi tiền vui hết, đợi tháng sau. Quy tắc đơn giản này biến mua sắm từ chuyện cảm xúc thành chuyện có giới hạn rõ ràng. Món nào thật sự muốn mà vượt quá, có thể để dành tiền vui vài tháng.
Với vợ chồng, mỗi người có một khoản tiền vui riêng giúp giảm hẳn những cuộc cãi nhau vì người này mua cái kia. Trong khoản của mình, mỗi người tự quyết.
Tìm cách khác để chăm sóc cảm xúc
Nếu mua sắm đang là cách chính để mình đối phó với buồn, mệt, căng thẳng, hãy tìm thêm những cách khác. Không phải để thay thế hoàn toàn, mà để mình có nhiều lựa chọn hơn.
Khi buồn, gọi cho một người bạn, đi bộ một vòng, viết vài dòng nhật ký. Khi mệt, tắm nước ấm, đi ngủ sớm, nấu một món đơn giản mình thích. Khi vừa có lương, mời bố mẹ một bữa ăn, hay dành tiền cho một trải nghiệm thay vì một món đồ.
Những cách này lúc đầu có vẻ kém hấp dẫn hơn việc bấm nút mua. Nhưng chúng chạm vào cảm xúc thật sự, chứ không chỉ che nó đi một lúc.
Nếu thấy mình mua sắm không kiểm soát được, mua cả khi không có tiền, giấu chồng giấu vợ, hoặc mua để thoát khỏi nỗi buồn kéo dài, đó có thể là dấu hiệu cần tìm tới chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Mua sắm khi buồn có giúp mình vui hơn không?
Có thể giúp dễ chịu trong một thời gian ngắn, nhưng niềm vui thường tan nhanh và có khi để lại cảm giác áy náy. Những cách như gọi cho bạn bè hay đi bộ thường giúp cảm xúc bền hơn.
Ngày nhận lương nên làm gì trước tiên?
Chuyển ngay các khoản cố định như tiền nhà, quỹ dự phòng, khoản để dành và tiền vui chơi sang các nơi riêng. Khi tiền đã được chia sẵn, mình ít bị cảm giác giàu có đẩy vào chi tiêu bốc đồng.
Có nên xoá ứng dụng mua sắm khỏi điện thoại?
Nếu hay mua bốc đồng, tạm xoá hoặc ẩn ứng dụng khỏi màn hình chính là một cách hiệu quả. Khi cần mua thật, vẫn có thể vào bằng trình duyệt và mua có chủ đích.
Ngân sách tiền vui nên chiếm bao nhiêu thu nhập?
Tùy thu nhập và các khoản bắt buộc của mỗi người. Nguyên tắc là chỉ đặt sau khi đã lo đủ chi phí thiết yếu và để dành, và ở mức mình thấy thoải mái chứ không gò bó.
Làm sao biết mình bị nghiện mua sắm?
Nếu mua sắm vượt khả năng chi trả, phải giấu người thân, hoặc thấy khó chịu, bứt rứt khi không mua, đó là những dấu hiệu đáng lưu ý. Khi đó nên tìm tới chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
