Tự nói với mình nhẹ nhàng hơn nghĩa là khi mắc lỗi, ta đối xử với bản thân giống như đối xử với một người bạn tốt: nhìn thẳng vào lỗi, không chối, nhưng không mắng nhiếc hay hạ thấp. Điều này không làm ta buông thả, mà ngược lại, giúp ta dám nhìn lỗi, sửa lỗi và đứng dậy nhanh hơn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Thử nhớ lại câu cuối cùng bạn nói với chính mình khi làm hỏng một việc. Có phải là ngu thật, sao lúc nào cũng thế. Nếu một người bạn nói câu đó với bạn, bạn có còn chơi với họ không. Tập này nói về cái giọng nói bên trong ấy.
Vì sao ta khắc nghiệt với mình hơn với người khác?
Khi một người bạn kể rằng họ quên mất cuộc hẹn quan trọng, ta thường an ủi: ai mà chẳng có lúc quên, gọi xin lỗi là được. Nhưng khi chính mình quên, câu trong đầu lại là đồ vô trách nhiệm.
Một phần vì ta tin rằng phải nghiêm khắc với mình thì mới tiến bộ. Nếu nhẹ nhàng, mình sẽ lười, sẽ sai mãi. Niềm tin này thường được học từ nhỏ, khi những lời mắng đi kèm với việc sửa sai.
Một phần vì ta biết rõ mọi lỗi lầm của mình, cả những lỗi người khác không thấy. Ta nhìn mình qua kính lúp, nhìn người khác qua cửa sổ.
Vấn đề là sự khắc nghiệt kéo dài không làm ta tốt lên. Nó làm ta sợ sai, né việc khó, giấu lỗi, và mệt mỏi triền miên. Một học trò bị thầy mắng mỗi lần làm sai sẽ học cách giấu bài, chứ không học cách làm đúng. Bộ não của chính ta cũng phản ứng y như vậy.
Tử tế với mình khác buông thả thế nào?
Nhiều người lo rằng nếu tự nói nhẹ nhàng, mình sẽ bỏ qua mọi thứ. Nhưng tử tế với mình không có nghĩa là bảo lỗi đó không sao. Nó có nghĩa là thừa nhận lỗi mà không tấn công bản thân.
Hãy so sánh hai câu. Câu thứ nhất: mình đúng là đồ bỏ đi, nộp báo cáo trễ. Câu thứ hai: mình nộp báo cáo trễ, việc đó làm sếp khó xử, lần sau mình cần bắt đầu sớm hơn hai ngày. Câu thứ hai không hề nhẹ tay với lỗi, nhưng nó hướng tới việc sửa.
Một huấn luyện viên giỏi không mắng học trò là đồ vô dụng mỗi lần sút hỏng. Họ chỉ ra chỗ sai, cách sửa, và tin rằng học trò làm được. Hãy làm huấn luyện viên cho chính mình.
Người tử tế với bản thân thường dễ nhận lỗi hơn, vì nhận lỗi không còn đồng nghĩa với bị trừng phạt nặng nề.
Đổi lời tự nói: ba bước nhỏ
Bước một là để ý. Trong vài ngày, mỗi khi thấy mình tự trách, ghi lại câu mình đã nói trong đầu. Nhiều người giật mình khi đọc lại danh sách đó.
Bước hai là hỏi: mình có nói câu này với người bạn thân không. Nếu không, thì người bạn đó sẽ nghe câu gì từ mình. Viết câu đó ra.
Bước ba là nói lại câu mới với chính mình, dù lúc đầu nghe hơi gượng. Ai cũng có lúc quên, mình sẽ gọi xin lỗi và đặt nhắc lịch. Lặp lại nhiều lần, giọng nói mới sẽ dần quen thuộc hơn.
Một chị làm giáo viên kể rằng chị dán một mẩu giấy nhỏ trên bàn làm việc với dòng chữ: nói với mình như nói với học trò. Mỗi lần chị định tự mắng, nhìn mẩu giấy lại cười, và đổi giọng.
Những bài tập nhỏ mỗi ngày
Cuối ngày, viết ra ba điều mình đã làm được, dù nhỏ. Đã nấu bữa tối, đã gọi cho mẹ, đã kiên nhẫn với con. Bộ não có xu hướng nhớ lỗi hơn nhớ điều tốt, bài tập này giúp cân lại.
Khi gặp chuyện khó, đặt tay lên ngực và nói thầm: lúc này khó thật, ai cũng có lúc như thế, mình sẽ đối xử tử tế với mình. Nghe có vẻ lạ, nhưng nhiều người thấy hành động nhỏ đó giúp cơ thể dịu xuống.
Nhận lời khen. Khi ai đó khen, thay vì gạt đi bằng có gì đâu, hãy nói cảm ơn. Tập nhận điều tốt về mình cũng là tập tử tế với mình.
Đặt mục tiêu vừa sức. Nhiều người tự trách vì đã đặt kỳ vọng không thể đạt. Điều chỉnh kỳ vọng không phải hạ thấp mình, mà là thực tế với hoàn cảnh.
Khi giọng nói bên trong quá nặng nề
Với một số người, giọng tự trách không chỉ là thói quen mà rất nặng nề, xuất hiện liên tục, kèm cảm giác mình vô giá trị, mình đáng bị như vậy. Đôi khi nó bắt nguồn từ những trải nghiệm đau lòng trong quá khứ.
Nếu bạn thấy mình như vậy, hãy tìm tới chuyên gia tâm lý. Có những cách trị liệu giúp nhận ra và thay đổi lối nghĩ khắc nghiệt một cách bài bản, có người đồng hành.
Và nếu giọng nói đó bắt đầu nói những điều như mình không nên tồn tại, hãy tìm sự giúp đỡ ngay, nói với người thân, tới cơ sở y tế.
Bạn sống cùng giọng nói bên trong mình mỗi ngày, suốt cả đời. Nó xứng đáng là một giọng nói tử tế. Và bạn xứng đáng được nghe những lời tử tế, kể cả từ chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Tự trách bản thân có phải là có trách nhiệm?
Nhận trách nhiệm là thừa nhận lỗi và sửa. Tự trách nặng nề là tấn công bản thân. Cái thứ nhất giúp tiến bộ, cái thứ hai thường làm ta sợ và né tránh.
Tử tế với mình có làm mình lười đi không?
Thường là không. Người tử tế với bản thân vẫn đặt mục tiêu và nhận lỗi, nhưng không bị nỗi sợ thất bại làm tê liệt, nên dễ thử lại hơn.
Làm sao ngừng nghĩ mãi về lỗi đã qua?
Viết ra lỗi đó, điều mình học được và việc sẽ làm khác đi. Khi ý nghĩ quay lại, nhắc mình rằng đã rút kinh nghiệm rồi và nhẹ nhàng chuyển sự chú ý sang việc trước mắt.
Dạy con tự nói với mình nhẹ nhàng thế nào?
Cho con thấy bố mẹ nói với chính mình nhẹ nhàng khi mắc lỗi, khen cách con sửa sai và tránh gắn lỗi với con người con.
Khi nào tự trách cần gặp chuyên gia?
Khi giọng tự trách xuất hiện liên tục, kèm cảm giác vô giá trị, buồn kéo dài hoặc ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
