Vết thương tuổi thơ có thể theo mình tới tuổi trưởng thành, hiện ra qua những phản ứng tưởng như vô cớ: giật mình khi ai đó lớn tiếng, sợ bị bỏ rơi, không dám nói không. Điều giúp mình nhẹ dần là nhận ra mối liên hệ giữa hôm nay và ngày xưa, dịu dàng với đứa trẻ trong mình, học những cách phản ứng mới, và tìm chuyên gia khi vết thương quá sâu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mình bắt đầu bằng một chuyện kể hư cấu. Có một cô gái ba mươi tuổi, mỗi lần chồng đóng cửa hơi mạnh là tim cô đập thình thịch, tay run, và cô lập tức nghĩ mình đã làm gì sai. Chồng cô chỉ vội đi làm. Phải mất nhiều năm cô mới hiểu vì sao.
Tiếng cửa đóng và một buổi tối năm xưa
Hồi nhỏ, những tối bố say về, tiếng cửa đóng sầm là dấu hiệu sắp có một trận cãi vã. Cô bé học cách ngồi im trong góc, đoán nét mặt người lớn để biết mình có an toàn không.
Bố cô sau này đã thay đổi, hai bố con giờ nói chuyện bình thường. Nhưng cơ thể cô vẫn nhớ. Tiếng cửa đóng mạnh, dù chẳng liên quan, vẫn bật lên một báo động cũ.
Khi cô nhận ra mối liên hệ ấy, cô không còn trách mình là người nhạy cảm vô lý. Cô hiểu rằng phản ứng ấy từng giúp một cô bé tự bảo vệ, chỉ là giờ nó không còn cần thiết nữa.
Chuyện là hư cấu, nhưng khung của nó thì nhiều người sẽ nhận ra: một phản ứng của người lớn hôm nay thường có gốc rễ ở một đứa trẻ ngày xưa.
Nhận ra dấu vết của tuổi thơ trong mình
Vết thương tuổi thơ không chỉ là những chuyện lớn. Nó có thể là việc thường bị so sánh với anh chị, bị chê bai thay vì được hỏi han, bị bỏ mặc khi buồn, hay phải làm người lớn quá sớm khi bố mẹ bận rộn, ốm đau.
Dấu vết của chúng có thể là cảm giác không bao giờ đủ tốt, sợ làm phiền người khác, khó tin ai, hoặc ngược lại, bám víu vào người yêu vì sợ bị bỏ rơi.
Một cách để nhận ra là để ý những lúc phản ứng của mình mạnh hơn hẳn tình huống. Lúc ấy hãy tự hỏi: cảm giác này quen không, lần đầu mình có nó là khi nào.
Nhận ra không có nghĩa là đổ lỗi cho bố mẹ. Phần lớn bố mẹ đã làm những gì họ biết, trong hoàn cảnh của họ. Nhận ra là để hiểu mình, và để chọn khác đi.
Dịu dàng với đứa trẻ trong mình
Nhiều người thấy có ích khi tưởng tượng mình của ngày xưa, một cô bé tám tuổi ngồi trong góc nhà. Nếu gặp cô bé ấy hôm nay, bạn sẽ nói gì với cô. Có lẽ là: không phải lỗi của con, con đã rất cố gắng.
Những lời mình chưa từng được nghe, mình có thể tự nói với mình. Nghe có vẻ lạ, nhưng nó giúp thay dần giọng chê trách cũ bằng một giọng ấm hơn.
Có thể làm cho đứa trẻ trong mình những điều nó từng thiếu: cho phép mình chơi, nghỉ ngơi, khóc khi buồn, được khen khi làm tốt.
Viết một lá thư cho mình ngày xưa cũng là cách nhiều người dùng. Không cần gửi đi, chỉ cần viết ra những gì muốn nói.
Học những cách phản ứng mới và đặt ranh giới
Khi báo động cũ bật lên, hãy dừng lại và nhắc mình về hiện tại: mình đang ở đâu, năm nay mình bao nhiêu tuổi, người trước mặt là ai. Thở chậm, đặt chân xuống sàn, nhìn quanh phòng. Những việc ấy giúp cơ thể nhận ra rằng nguy hiểm cũ đã qua.
Nói với người thân về phản ứng của mình cũng giúp. Người chồng trong chuyện kể, khi hiểu, đã tập đóng cửa nhẹ hơn, và thay vì bực bội, anh hỏi em ổn không.
Với gia đình gốc, đặc biệt nếu những tổn thương vẫn tiếp diễn, bạn có quyền đặt ranh giới: hạn chế những cuộc nói chuyện làm mình đau, rời đi khi bị xúc phạm, giữ khoảng cách cần thiết. Thương và giữ khoảng cách có thể cùng tồn tại.
Việc tha thứ, nếu có, là lựa chọn của bạn, vào lúc bạn sẵn sàng. Không ai được ép bạn tha thứ để giữ hoà khí.
Khi cần một người đồng hành chuyên môn
Có những vết thương sâu, như từng bị bạo hành, bị xâm hại, bị bỏ rơi, cần được chăm sóc bởi chuyên gia có kinh nghiệm về sang chấn. Tự xoay xở một mình với những ký ức ấy có thể quá sức.
Nếu bạn thường xuyên có những cơn hoảng sợ, ác mộng lặp lại, cảm giác tê liệt, hoặc khó duy trì các mối quan hệ vì những gì đã xảy ra, hãy tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Trị liệu không xoá được quá khứ, nhưng giúp quá khứ thôi điều khiển hiện tại. Nhiều người đã đi qua và sống nhẹ nhàng hơn, có những mối quan hệ an toàn mà ngày bé họ chưa từng có.
Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với người tin cậy và tới cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đứa trẻ bên trong nghĩa là gì?
Đó là cách nói hình ảnh về những cảm xúc, nhu cầu và ký ức từ thời thơ ấu vẫn ảnh hưởng tới mình khi lớn. Chăm sóc nó nghĩa là đối xử với những phần ấy bằng sự thấu hiểu.
Hiểu về tuổi thơ có phải là đổ lỗi cho bố mẹ?
Không. Hiểu là để biết vì sao mình phản ứng như vậy và chọn cách khác. Bạn có thể vừa hiểu những thiếu sót của bố mẹ vừa thương họ.
Có nên nói chuyện lại với bố mẹ về những tổn thương cũ?
Tuỳ từng gia đình. Có người thấy được chữa lành khi nói ra, có người bị tổn thương thêm. Nên cân nhắc kỹ, và nếu được, chuẩn bị cùng chuyên gia.
Tổn thương tuổi thơ có ảnh hưởng tới cách mình nuôi con không?
Có thể. Nhiều người thấy mình lặp lại cách bố mẹ đối xử với mình. Nhận ra điều đó là bước đầu để nuôi con theo cách mình mong muốn.
Khi nào cần trị liệu về sang chấn thời thơ ấu?
Khi ký ức cũ gây ác mộng, hoảng sợ, tê liệt cảm xúc hoặc làm khó các mối quan hệ hiện tại. Hãy tìm chuyên gia có kinh nghiệm về sang chấn.
