Áo dài không phải một chiếc áo đứng yên qua mọi thời, mà đã đổi thay rất nhiều: từ những kiểu áo nhiều thân của phụ nữ xưa, qua những lần cách tân tạo dáng ôm gọn hơn, tới chiếc áo dài nhiều màu sắc hôm nay. Qua mỗi lần đổi, áo vẫn giữ dáng dài, kín đáo mà thướt tha, nên vẫn được nhiều người coi là biểu tượng trang phục của người Việt.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hình ảnh nữ sinh áo trắng đạp xe tới trường, cô dâu mặc áo dài đỏ ngày cưới, các bà các mẹ mặc áo dài đi lễ đầu năm, đã quá quen. Tập này kể về hành trình của chiếc áo ấy. Lịch sử trang phục có nhiều tư liệu và cách giải thích khác nhau, nên ở những chỗ chưa thống nhất, mình sẽ nói rõ.
Trước khi có áo dài như bây giờ
Trước khi có chiếc áo dài như hôm nay, phụ nữ Việt ở nhiều vùng quen mặc áo tứ thân: chiếc áo dài tới gối hoặc quá gối, may từ bốn vạt vải, hai vạt trước thường để buông hoặc thắt lại, mặc với yếm bên trong và váy hoặc quần.
Áo tứ thân gắn với hình ảnh người phụ nữ nông thôn Bắc Bộ: đi chợ, đi hội, hát quan họ. Đến nay, trong các lễ hội và tiết mục dân ca, người ta vẫn mặc áo tứ thân.
Sau đó xuất hiện áo ngũ thân, có thêm một vạt nhỏ, kín đáo hơn, cài khuy bên cạnh. Áo ngũ thân được cả nam và nữ mặc, với chất liệu và màu sắc khác nhau tuỳ tầng lớp.
Nhiều tài liệu thường nhắc tới việc các chúa Nguyễn ở Đàng Trong từng có những quy định về trang phục, khuyến khích kiểu áo dài cài khuy và mặc quần, góp phần định hình dáng áo về sau. Chi tiết cụ thể của giai đoạn này vẫn được các nhà nghiên cứu bàn luận.
Những lần cách tân
Vào khoảng những năm ba mươi của thế kỷ trước, ở Hà Nội, có những hoạ sĩ và nhà thiết kế bắt đầu cách tân áo dài. Tên tuổi thường được nhắc nhiều nhất là hoạ sĩ Nguyễn Cát Tường với những mẫu áo dài mang tên Le Mur, ôm theo đường cong cơ thể hơn, có cả những chi tiết như cổ, tay áo mới lạ.
Những mẫu áo mới gây tranh cãi lúc đầu, vì khác hẳn kiểu áo truyền thống. Nhưng dần dần, những điểm hợp lý được giữ lại và phát triển: thân áo ôm gọn hơn, hai vạt dài, mặc với quần.
Về sau, áo dài tiếp tục được điều chỉnh: đường may vai và tay áo thay đổi để áo vừa vặn và thoải mái hơn, cổ áo cao thấp theo từng thời kỳ, độ dài tà áo lúc ngắn lúc dài.
Mỗi lần cách tân là một lần áo dài thích nghi với nhịp sống mới, với cách người phụ nữ đi làm, đi học, đi xe đạp, rồi xe máy.
Áo dài trong đời sống
Có giai đoạn áo dài là trang phục hằng ngày của phụ nữ thành thị. Có giai đoạn nó ít xuất hiện hơn, chỉ dành cho dịp lễ. Rồi áo dài trở lại mạnh mẽ trong trường học, công sở và những dịp trang trọng.
Ngày nay, áo dài trắng là đồng phục của nữ sinh ở nhiều trường trung học. Nhiều ngân hàng, hãng hàng không, khách sạn chọn áo dài làm đồng phục cho nhân viên nữ.
Áo dài cưới với khăn vấn đầu, áo dài cho mẹ cô dâu chú rể, áo dài đi lễ chùa đầu năm, áo dài chụp ảnh Tết, chiếc áo có mặt ở rất nhiều khoảnh khắc quan trọng của đời người.
Mỗi người phụ nữ có lẽ đều có một chiếc áo dài gắn với một kỷ niệm: ngày tốt nghiệp, ngày cưới, ngày đầu tiên đi dạy.
Áo dài nam
Ít người để ý rằng ngày xưa đàn ông Việt cũng mặc áo dài, thường là áo ngũ thân màu sẫm, đội khăn xếp, trong những dịp lễ tết, cưới hỏi, cúng giỗ.
Trong thế kỷ trước, khi trang phục phương Tây phổ biến, áo dài nam dần ít xuất hiện trong đời sống hằng ngày, chỉ còn trong các nghi lễ ở đình chùa, trong lễ cưới hỏi ở một số gia đình.
Gần đây, áo dài nam được nhiều người trẻ quan tâm trở lại. Chú rể mặc áo dài trong lễ cưới, các anh chụp ảnh Tết với áo dài, áo dài nam xuất hiện trong những dịp lễ văn hoá.
Sự trở lại đó cho thấy áo dài không chỉ là trang phục của phụ nữ, mà là một phần của văn hoá chung.
Vì sao áo dài vẫn là biểu tượng?
Áo dài được yêu thích vì nhiều lý do. Nó vừa kín đáo vừa tôn dáng, vừa trang trọng vừa mềm mại. Nó hợp với nhiều lứa tuổi, nhiều vóc dáng, nhiều dịp khác nhau.
Nhưng có lẽ lý do sâu hơn là áo dài đã gắn với quá nhiều ký ức của người Việt: tuổi học trò, ngày cưới, những dịp Tết, những lần đi xa nhớ nhà. Chiếc áo mang theo cảm xúc của cả một cộng đồng.
Áo dài cũng cho thấy văn hoá không đứng yên. Nó luôn thay đổi, tiếp nhận cái mới mà vẫn giữ được cái hồn của mình. Áo dài hôm nay có thể in hoa văn hiện đại, may vải mới, nhưng người ta vẫn nhận ra ngay đó là áo dài.
Lần tới khi mặc áo dài, hay thấy ai đó mặc áo dài, hãy nhớ rằng chiếc áo ấy là kết quả của nhiều thế hệ thợ may, hoạ sĩ, và những người phụ nữ đã mặc nó qua bao đổi thay.
Câu hỏi thường gặp
Áo dài có từ bao giờ?
Áo dài là kết quả của một quá trình thay đổi lâu dài từ các kiểu áo tứ thân, ngũ thân. Mốc thời gian cụ thể vẫn được các nhà nghiên cứu bàn luận, nên khó nói chính xác một năm ra đời.
Áo tứ thân và áo ngũ thân khác nhau thế nào?
Áo tứ thân may từ bốn vạt, thường mặc với yếm, gắn với phụ nữ nông thôn Bắc Bộ. Áo ngũ thân có thêm một vạt nhỏ, kín đáo hơn, cài khuy bên cạnh, được cả nam và nữ mặc.
Ai là người cách tân áo dài?
Nhiều tài liệu nhắc tới hoạ sĩ Nguyễn Cát Tường với mẫu áo Le Mur vào khoảng những năm ba mươi thế kỷ trước, cùng nhiều thợ may và nhà thiết kế khác ở các giai đoạn sau.
Đàn ông có mặc áo dài không?
Có. Ngày xưa đàn ông mặc áo dài ngũ thân trong các dịp lễ. Ngày nay áo dài nam được mặc trở lại trong lễ cưới, ngày Tết và các dịp văn hoá.
Mặc áo dài thế nào cho đẹp?
Chọn áo vừa vặn với dáng người, chất vải phù hợp thời tiết, mặc với quần cùng tông hoặc màu trắng, và giữ dáng đi đứng thẳng, nhẹ nhàng.
