Tết Trung thu ngày xưa là đêm rằm tháng tám âm lịch, khi trăng được xem là tròn và sáng nhất năm, và đó là đêm của trẻ em: rước đèn ông sao, ngắm đèn kéo quân, chờ phá cỗ trông trăng, và nghe người lớn kể chuyện chú Cuội ngồi gốc cây đa, chị Hằng trên cung trăng. Đó là những truyền thuyết, nhưng với trẻ con ngày ấy, chúng thật như ánh trăng trên sân.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ ai lớn lên ở Việt Nam cũng giữ trong mình một đêm Trung thu nào đó: tiếng trống, ánh nến lung linh trong chiếc đèn giấy, mùi bánh nướng. Tập này mình cùng đi lại con ngõ ấy, rồi trở về với Trung thu của bọn trẻ hôm nay.
Đêm rằm tháng tám
Trung thu nghĩa là giữa mùa thu. Rằm tháng tám âm lịch rơi vào khoảng giữa mùa thu, khi trời thường quang, trăng lên tròn và sáng. Với một xã hội nông nghiệp, đó cũng là lúc nhiều nơi vừa xong một vụ mùa hoặc đang chờ gặt, người ta có chút thư thả để vui chơi.
Trong ký ức của nhiều thế hệ, Trung thu là tết của trẻ con. Người lớn chuẩn bị đèn, chuẩn bị cỗ, còn trẻ con thì chỉ việc mong. Có nơi còn có lệ người lớn ngắm trăng, uống trà, nói chuyện mùa màng.
Cách gọi Tết Trung thu là tết thiếu nhi, tết đoàn viên, tết trông trăng đều quen thuộc. Mỗi cách gọi giữ một phần ý nghĩa: niềm vui của trẻ, sự sum họp của gia đình, và vầng trăng ở trung tâm của tất cả.
Cách đón Trung thu cũng khác nhau ít nhiều giữa các vùng miền và các thời kỳ. Những gì mình kể dưới đây là những nét chung nhiều người còn nhớ, không phải một khuôn mẫu duy nhất.
Đèn ông sao và đèn kéo quân
Chiếc đèn quen thuộc nhất là đèn ông sao năm cánh, khung bằng nan tre, dán giấy bóng kính đỏ, có khi điểm thêm tua giấy ở các đầu cánh. Ở giữa cắm một ngọn nến nhỏ. Cầm đèn đi trong ngõ tối, ánh nến xuyên qua giấy đỏ, cả con ngõ như ửng hồng.
Nhiều nhà tự làm đèn cho con. Bố chẻ nan, mẹ dán giấy, đứa trẻ ngồi bên cạnh đưa hồ. Chiếc đèn tự làm có khi méo một cánh, nhưng đứa trẻ thì nhớ suốt đời.
Đèn kéo quân thì kỳ diệu hơn. Bên trong có một vòng hình cắt giấy, người, ngựa, thuyền, gắn trên một trục xoay. Khi thắp nến, hơi nóng bốc lên làm trục quay, bóng hình in lên vách đèn chạy vòng vòng như một đoàn quân diễu hành.
Ngoài ra còn đèn cá chép, đèn con thỏ, đèn lồng nhiều màu. Đêm rằm, trẻ con trong xóm tụ lại, rước đèn đi quanh làng, vừa đi vừa hát, tiếng trống ếch tùng tùng theo sau.
Mâm cỗ trông trăng
Mâm cỗ Trung thu thường có bánh nướng, bánh dẻo, và các loại quả của mùa thu như bưởi, hồng, na, chuối. Người khéo tay còn tỉa múi bưởi thành hình con chó, nặn bột thành con giống, xếp hoa quả thành những hình đẹp mắt.
Cỗ được bày ra từ chiều, nhưng trẻ con phải chờ trăng lên cao mới được phá cỗ. Những phút chờ đợi ấy, nhìn mâm cỗ mà không được ăn, có lẽ là những phút dài nhất trong năm của bọn trẻ.
Khi người lớn cho phép, cả đám ùa vào, mỗi đứa một miếng bánh, một múi bưởi. Phá cỗ không chỉ là ăn, mà là cái vui của sự chia nhau, đứa này nhường đứa kia, đứa lớn để phần đứa nhỏ.
Chiếc bánh nướng ngày xưa thường được cắt thành nhiều miếng nhỏ để cả nhà cùng ăn. Hình ảnh chiếc bánh tròn chia đều cho mọi người cũng là một lời nhắc về sự đoàn viên.
Chú Cuội, chị Hằng và tiếng trống múa lân
Đêm Trung thu, trẻ con hay ngước nhìn trăng để tìm hình chú Cuội ngồi dưới gốc cây đa. Theo truyền thuyết, cây đa thần của Cuội vì không được chăm đúng lời dặn mà bật rễ bay lên trời, Cuội bám theo rễ cây và bị kéo lên cung trăng, từ đó ngồi mãi ở đó. Truyện có nhiều dị bản, mỗi vùng kể một chút khác.
Chị Hằng, hay Hằng Nga, là nàng tiên sống trên cung trăng trong truyền thuyết. Trẻ con ngày xưa tin rằng những vệt tối trên mặt trăng là bóng cây đa và chú Cuội. Hôm nay ta biết đó là những vùng địa hình trên bề mặt mặt trăng, nhưng câu chuyện vẫn đẹp như một giấc mơ.
Không khí Trung thu không thể thiếu tiếng trống múa lân. Đoàn lân, thường là thanh niên trong xóm, đi từng nhà, đầu lân nhảy múa, có ông Địa phe phẩy quạt mua vui. Trẻ con chạy theo cả buổi tối không biết mệt.
Những truyền thuyết và trò chơi ấy cho thấy Trung thu không chỉ là một bữa cỗ, mà là cả một thế giới tưởng tượng người lớn dựng lên cho trẻ con.
Trung thu của trẻ em hôm nay
Hôm nay, đèn ông sao bằng nan tre vẫn còn, nhưng bên cạnh là đèn nhựa chạy pin, phát nhạc, nhấp nháy. Bánh nướng bánh dẻo có thêm vô số loại nhân mới. Nhiều gia đình ở thành phố đón Trung thu ở trung tâm thương mại hay khu vui chơi.
Mỗi thời có cái vui riêng, không cần so đâu hơn đâu kém. Nhưng có một điều đáng giữ: Trung thu là dịp người lớn dành thời gian cho trẻ con.
Nếu được, bạn có thể thử cùng con làm một chiếc đèn ông sao, cùng bày một mâm cỗ nhỏ, cùng tỉa một múi bưởi thành con chó. Không cần đẹp, chỉ cần cùng làm. Rồi tắt đèn điện một lúc, ngồi ngoài ban công ngắm trăng, kể con nghe chuyện chú Cuội.
Ký ức Trung thu mà con mang theo khi lớn có lẽ sẽ không phải là chiếc đèn đắt nhất, mà là buổi tối bố mẹ ngồi cùng con dưới trăng.
Câu hỏi thường gặp
Tết Trung thu là ngày nào?
Tết Trung thu là ngày rằm tháng tám theo âm lịch, tức ngày mười lăm tháng tám âm lịch hằng năm, khi trăng thường tròn và sáng.
Vì sao Trung thu được gọi là tết thiếu nhi?
Vì từ lâu các hoạt động chính của Trung thu như rước đèn, phá cỗ, múa lân đều dành cho trẻ em, người lớn chủ yếu chuẩn bị để các con vui chơi.
Đèn kéo quân hoạt động thế nào?
Bên trong đèn có một trục gắn hình cắt giấy. Hơi nóng từ ngọn nến bốc lên làm trục quay, bóng các hình in lên vách đèn và chạy vòng quanh.
Chú Cuội và chị Hằng có thật không?
Không, đó là những nhân vật trong truyền thuyết dân gian gắn với mặt trăng. Những vệt tối trên mặt trăng thật ra là các vùng địa hình trên bề mặt của nó.
Mâm cỗ Trung thu truyền thống gồm những gì?
Thường có bánh nướng, bánh dẻo, các loại quả mùa thu như bưởi, hồng, na, chuối, và có nơi tỉa hoa quả hay nặn bột thành con vật cho trẻ con thích.
