Giữ sách qua mùa nồm và mùa mưa cần ba thói quen: đặt kệ ở chỗ cao, cách tường, thoáng gió; đóng cửa những ngày trời nồm ẩm và mở cửa khi trời hanh khô; kiểm tra sách định kỳ, lau khô nhẹ, tách riêng cuốn nào đã mốc. Sách giấy sợ nhất là ẩm, và cái ẩm thì chặn từ sớm dễ hơn chữa về sau.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có một ông cụ ở vùng đồng bằng Bắc Bộ giữ tủ sách của gia đình ba đời, từ sách học của bố ông tới truyện của các cháu. Năm nào tới mùa nồm, tường nhà rịn nước, sàn nhà trơn, ông lại lo cho mấy kệ sách. Có năm ông mở tủ ra thấy cả hàng sách bốc mùi ẩm, vài cuốn lốm đốm vết nâu. Từ đó ông có những thói quen mà mình muốn kể lại.
Vì sao mùa nồm hại sách
Mùa nồm là khi không khí rất ẩm, hơi nước đọng lại trên những bề mặt mát như tường, sàn, kính. Giấy là thứ hút ẩm rất nhanh. Sách để lâu trong không khí như vậy sẽ phồng giấy, cong bìa, ố vàng, và tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển.
Mốc trên sách thường thấy là những đốm nâu, đốm xám, hoặc lớp phấn trắng mờ, kèm mùi ẩm khó chịu. Ẩm lâu còn thu hút mọt và một số loại côn trùng nhỏ ăn giấy, ăn hồ dán gáy.
Mùa mưa ở miền Nam, miền Trung cũng có độ ẩm cao kéo dài, chỉ khác là ít hiện tượng tường đổ mồ hôi như ở miền Bắc. Nguyên tắc giữ sách thì giống nhau.
Ông cụ kể năm đầu bị mốc, ông chỉ chú ý mấy cuốn ở kệ dưới cùng sát tường. Đó cũng chính là chỗ ẩm nhất trong nhà.
Đặt kệ đúng chỗ
Chỗ đặt kệ quyết định nhiều nhất. Tránh tường ngoài, tường hay thấm, góc phòng kín gió, gần nhà tắm, nhà bếp. Đặt kệ cách tường một khoảng nhỏ, chừng vài đốt ngón tay, để không khí lưu thông sau lưng kệ.
Kệ nên có chân, không đặt sách sát sàn. Hàng dưới cùng để những thứ ít quý hơn, hoặc để trống trong mùa nồm.
Đừng xếp sách quá chật. Để sách thở được, giữa các cuốn có chút khe hở. Sách xếp chặt cứng giữ ẩm lâu hơn và khó khô.
Tủ kính đóng kín giữ được bụi nhưng nếu không mở ra cho thoáng thì lại giữ ẩm bên trong. Với tủ kín, nên đặt vài gói hút ẩm và thay định kỳ, và mở tủ cho thoáng vào những ngày khô.
Ông cụ dời cả tủ sách sang bức tường trong, kê lên mấy thanh gỗ, cách tường một khoảng. Năm sau, số sách bị ố giảm hẳn.
Đóng cửa khi nồm, mở cửa khi hanh
Điều nhiều người làm ngược là mở toang cửa khi trời nồm cho thoáng. Nhưng lúc ấy không khí bên ngoài đầy hơi ẩm, mở cửa là mời hơi ẩm vào nhà. Những ngày nồm nên đóng cửa, hạn chế cho không khí ẩm bên ngoài tràn vào.
Những ngày trời hanh, có nắng, có gió khô, thì mở cửa thật rộng cho nhà thoáng. Đó là lúc sách được thở.
Nếu nhà có máy hút ẩm hay điều hoà có chế độ làm khô, dùng trong những ngày nồm nặng cho phòng có tủ sách. Gói hút ẩm nhỏ đặt trong tủ cũng giúp phần nào, nhớ thay khi đã no ẩm.
Quạt cho không khí chuyển động cũng giúp bề mặt sách khô nhanh hơn, nhưng không thay được việc chặn hơi ẩm từ ngoài vào.
Kiểm tra, lau và phơi sách
Mỗi tháng, nhất là trong mùa ẩm, rút vài cuốn ở các kệ ra xem: có mùi lạ không, có đốm không, giấy có phồng không. Phát hiện sớm thì xử lý dễ.
Lau bụi nhẹ bằng khăn khô mềm. Đừng lau bằng khăn ướt. Nếu sách hơi ẩm, dựng sách mở hình chữ V ở chỗ thoáng, trong bóng râm có gió, cho khô dần. Tránh phơi dưới nắng gắt trực tiếp vì giấy dễ giòn, bìa dễ phai màu.
Cuốn nào đã có mốc thì tách riêng ngay khỏi tủ, để mốc không lan sang cuốn khác. Có thể để khô ở chỗ thoáng rồi phủi nhẹ lớp mốc bên ngoài, làm ở ngoài trời và đeo khẩu trang, vì bào tử nấm mốc không tốt khi hít phải.
Với sách quý, sách cổ, tài liệu gia đình có giá trị lớn đã hư nặng, nên hỏi người làm nghề bảo quản sách hoặc thư viện để được chỉ cách đúng, đừng tự xử lý mạnh tay.
Sách hỏng thì buông nhẹ
Có những cuốn mốc quá nặng, mùi không hết, giấy mủn. Giữ lại chỉ làm hại những cuốn khác và hại cả sức khoẻ người trong nhà. Lúc ấy nên buông.
Trước khi bỏ, nếu cuốn sách có giá trị kỷ niệm, như cuốn có chữ ký của bố, có lời đề tặng của mẹ, có thể chụp lại những trang ấy để giữ. Phần còn lại thì cho đi.
Ông cụ kể có năm ông phải bỏ cả một chồng báo cũ đã giữ mấy chục năm. Ông tiếc lắm, nhưng ông chụp lại vài trang đầu, ghi chú ngày tháng, rồi để chúng đi.
Một tủ sách giữ được qua bao mùa nồm là nhờ những thói quen nhỏ lặp lại, và nhờ biết khi nào nên giữ, khi nào nên buông. Sách cũng như người, cần được chăm, nhưng cũng có lúc phải để đi.
Câu hỏi thường gặp
Sách bị mốc có cứu được không?
Mốc nhẹ có thể làm khô ở chỗ thoáng rồi phủi nhẹ lớp mốc bên ngoài, làm ở ngoài trời và đeo khẩu trang. Mốc nặng, giấy mủn và mùi không hết thì nên bỏ để khỏi lan sang sách khác.
Mùa nồm có nên mở cửa cho thoáng?
Không nên mở cửa những ngày nồm vì không khí ngoài rất ẩm. Đóng cửa khi nồm, mở cửa thật rộng khi trời hanh khô.
Gói hút ẩm có tác dụng với tủ sách không?
Có tác dụng phần nào trong tủ kín. Nhớ thay hoặc làm khô lại khi đã no ẩm, và để xa tầm tay trẻ nhỏ.
Có nên phơi sách dưới nắng?
Không nên phơi dưới nắng gắt vì giấy giòn và bìa phai màu. Dựng sách mở ở chỗ bóng râm có gió là cách làm khô nhẹ nhàng hơn.
Sách quý bị hư thì nhờ ai?
Hỏi thư viện hoặc người làm nghề bảo quản, phục chế sách. Đừng tự xử lý mạnh tay với sách cổ hay tài liệu gia đình quý.
