Công việc hằng ngày là lớp học lớn nhất của người đi làm, nếu mình giữ ba thói quen: hỏi vì sao trước những việc vẫn làm theo lối mòn, thử làm khác đi một chút có chủ đích, và chủ động nhận những việc hơi khó hơn sức mình hiện tại. Không cần khoá học nào, chỉ cần đổi cách mình đi qua tám tiếng mỗi ngày.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có người làm một nghề mười năm mà như có mười năm kinh nghiệm, có người làm mười năm mà như chỉ có một năm kinh nghiệm lặp lại mười lần. Tập này bàn về sự khác nhau đó.
Mười năm hay một năm lặp mười lần?
Khi mới vào nghề, mọi thứ đều mới, ngày nào cũng học. Rồi dần dần, việc quen tay, mình làm được mà không cần nghĩ. Đó là điều tốt, vì nó giải phóng đầu óc. Nhưng nó cũng là lúc việc học dừng lại, nếu mình không để ý.
Làm theo thói quen thì nhanh, ít sai, ít mệt. Nhưng làm theo thói quen thì không còn nhận ra những chỗ có thể làm tốt hơn, không còn thắc mắc vì sao lại làm thế này mà không làm thế kia.
Nhiều người đi làm lâu năm cảm thấy mình đứng yên, chán, hoặc lo bị người trẻ vượt qua. Có khi lý do không phải là nghề đã hết thứ để học, mà là mình đã thôi nhìn công việc bằng mắt của người học.
Ba thói quen dưới đây giúp mở lại đôi mắt đó, ngay trong những việc quen nhất.
Thói quen thứ nhất: hỏi vì sao
Hình dung một chị điều dưỡng làm ở một khoa đã nhiều năm. Có những quy trình chị làm hằng ngày tới mức nhắm mắt cũng làm được. Một hôm chị tự hỏi: vì sao quy trình này lại có bước này. Chị không biết chắc, chỉ biết người ta dạy vậy.
Chị hỏi một bác sĩ lâu năm, đọc lại tài liệu chuyên môn. Chị hiểu thêm lý do của bước đó, và từ đó làm nó cẩn thận hơn, giải thích được cho người bệnh và cho đồng nghiệp mới.
Thói quen hỏi vì sao không phải để nghi ngờ mọi quy trình, nhất là trong những nghề mà quy trình có lý do an toàn. Nó là để hiểu sâu hơn việc mình làm. Hiểu vì sao thì gặp tình huống lạ mới biết linh hoạt đúng chỗ.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc mỗi tuần chọn một việc quen, tự hỏi vì sao nó được làm như vậy, rồi tìm câu trả lời. Ghi vào một cuốn sổ nhỏ. Sau một năm, bạn sẽ hiểu nghề mình theo một cách khác.
Thói quen thứ hai: thử làm khác đi một chút
Trong những phần việc mà mình được quyền tự quyết và không ảnh hưởng tới an toàn, thử làm khác đi một chút có chủ đích. Viết một báo cáo theo bố cục mới, sắp xếp lại bàn làm việc, thử một cách nói khác với khách hàng khó tính.
Chữ quan trọng là có chủ đích. Không phải đổi cho vui, mà đổi để xem kết quả có tốt hơn không. Trước khi thử, nghĩ xem mình mong điều gì thay đổi. Sau khi thử, nhìn lại xem có đúng như vậy không.
Có khi cách mới tốt hơn, mình giữ lại. Có khi tệ hơn, mình quay lại cách cũ, nhưng giờ mình biết vì sao cách cũ tốt. Cả hai trường hợp đều là học.
Với những việc có quy định, có ảnh hưởng tới người khác, hãy bàn với cấp trên hoặc đồng nghiệp trước khi đổi. Thử nghiệm là tốt, nhưng thử nghiệm trên việc của người khác mà không hỏi thì không ổn.
Thói quen thứ ba: nhận việc hơi khó hơn sức mình
Người ta học nhiều nhất khi làm những việc nằm ngay ngoài vùng mình đã thạo, không quá xa để thất bại chắc chắn, nhưng đủ xa để phải cố gắng. Ở chỗ làm, đó là những việc mới, việc ít người muốn nhận, việc cần một kỹ năng mình chưa có.
Khi có cơ hội như vậy, thử giơ tay. Nhận làm người hướng dẫn cho nhân viên mới, nhận soạn một tài liệu, nhận tham gia một dự án ở bộ phận khác. Nói rõ là mình chưa làm bao giờ nhưng muốn học, và hỏi ai có thể hỗ trợ.
Nhận việc khó có rủi ro làm chưa tốt. Nhưng phần lớn quản lý trân trọng người dám nhận và chịu học, hơn là người chỉ làm việc an toàn.
Cũng đừng ôm quá nhiều việc khó cùng lúc. Một việc khó mỗi lần, làm cho tới, rồi mới nhận việc khác. Ôm nhiều quá thì việc nào cũng dở, và mình kiệt sức.
Ghi lại những gì công việc dạy mình
Ba thói quen trên sẽ cho bạn rất nhiều bài học, nhưng nếu không ghi lại, chúng trôi đi theo nhịp công việc. Một cuốn sổ nhỏ, hoặc một ghi chú trong điện thoại, mỗi tuần vài dòng: tuần này mình học được gì từ công việc.
Cuối năm, đọc lại cuốn sổ đó. Bạn sẽ thấy một năm của mình không phải là năm lặp lại, mà là một năm có những điều mới. Nó cũng là tư liệu quý khi viết hồ sơ, khi nói chuyện tăng lương, khi phỏng vấn công việc mới.
Có người còn chia sẻ những ghi chép này với đồng nghiệp, như một cuốn sổ kinh nghiệm chung của tổ. Học từ việc của mình, rồi giúp người khác học từ việc của mình.
Học suốt đời, với người đi làm, phần lớn diễn ra ngay ở chỗ làm. Chỉ cần mình nhìn thấy nó.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm lâu năm thấy mình đứng yên thì làm sao?
Thử nhìn lại công việc bằng mắt người học: hỏi vì sao trước những việc quen, thử làm khác có chủ đích ở phần mình được tự quyết, và nhận một việc hơi khó hơn sức mình.
Có nên thay đổi quy trình công việc khi thấy chưa hợp lý?
Nên tìm hiểu lý do của quy trình trước. Nếu vẫn thấy có thể cải thiện, hãy bàn với cấp trên hoặc đồng nghiệp, đặc biệt với những quy trình liên quan tới an toàn.
Nhận việc khó mà làm không tốt thì sao?
Nói rõ từ đầu là mình đang học và hỏi ai có thể hỗ trợ. Làm chưa tốt lần đầu là bình thường, điều quan trọng là rút ra bài học cho lần sau.
Có cần ghi chép những gì học từ công việc không?
Rất nên. Vài dòng mỗi tuần giúp bạn nhận ra mình đang tiến bộ, và là tư liệu quý khi nói chuyện về thăng tiến hay tìm việc mới.
Học ở nơi làm việc có thay được khoá học không?
Với nhiều kỹ năng nghề thì học từ việc thật rất giá trị. Nhưng khi cần kiến thức hệ thống hoặc chứng chỉ, khoá học chính thức vẫn cần thiết.
