Trợ lý trí tuệ nhân tạo giúp tự học rất tốt nếu mình dùng nó để hỏi cho hiểu, nhờ nó giải thích lại bằng ví dụ đời thường và đố mình, chứ không để nó làm hộ phần mình cần tự làm. Và luôn kiểm lại những thông tin quan trọng, vì nó có thể nói sai một cách rất tự tin.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Nhiều người lớn đang bắt đầu dùng những trợ lý trò chuyện trên điện thoại, trên máy tính. Tập này không bàn công cụ nào, mà bàn cách dùng sao cho mình học được thật, chứ không chỉ có câu trả lời.
Một người thầy kiên nhẫn mà không phải lúc nào cũng đúng
Điều hay nhất của những trợ lý này là sự kiên nhẫn. Bạn có thể hỏi lại một câu mười lần, hỏi những câu mà ngại hỏi người thật, hỏi lúc nửa đêm. Nó không cười bạn, không mệt, không bận.
Nó cũng giỏi đổi cách giải thích. Một khái niệm khó trong sách, bạn có thể nhờ nó giải thích lại như cho một người bán hàng, như cho một đứa trẻ mười tuổi, hoặc bằng một ví dụ từ nghề của bạn. Với người tự học, đó là một món quà.
Nhưng nó có một điểm yếu lớn: nó có thể nói sai mà vẫn nói rất chắc chắn. Nó có thể bịa ra một con số, một tên người, một điều luật, một nguồn tài liệu không có thật, với giọng văn trôi chảy như thật.
Nên hãy coi nó như một người bạn học nói chuyện hay, biết nhiều, nhưng thỉnh thoảng nhầm. Hữu ích, nhưng không phải là người phán quyết cuối cùng.
Hỏi cho hiểu, đừng hỏi để chép
Cái bẫy lớn nhất khi học với trợ lý trí tuệ nhân tạo là để nó làm hộ. Có bài tập, gõ vào, nhận đáp án, chép lại. Nhanh, gọn, mà không học được gì. Lần sau gặp bài giống vậy vẫn không tự làm được.
Thay vào đó, hãy hỏi theo cách buộc mình phải nghĩ. Thay vì hỏi đáp án là gì, hỏi: mình đã làm tới bước này, mình nghĩ bước tiếp theo là thế này, mình đúng hay sai, và vì sao.
Hoặc nhờ nó đừng cho đáp án ngay, mà chỉ gợi ý từng bước, mỗi lần một gợi ý nhỏ, để mình tự đi tiếp. Nhiều trợ lý làm được điều này nếu mình dặn rõ.
Một luật đơn giản: nếu sau khi hỏi xong, bạn không thể tự giải thích lại cho người khác, thì bạn mới có câu trả lời, chưa có hiểu biết.
Nhờ giải thích bằng ví dụ đời thường và đố mình
Một cách dùng rất hay là nhờ giải thích lại bằng ví dụ gần với đời mình. Một chị bán tạp hoá học về dòng tiền có thể nhờ giải thích bằng chuyện nhập hàng, bán hàng, khách nợ ở cửa hàng của chị. Ví dụ quen giúp kiến thức mới có chỗ bám.
Cách thứ hai là nhờ nó đố mình. Sau khi học một phần, nhờ nó đặt năm câu hỏi kiểm tra, mình trả lời, rồi nhờ nó nhận xét. Đây là cách tự đố mình đã nói ở những tập trước, giờ có một người ra đề kiên nhẫn.
Cách thứ ba là nhờ nó đóng vai. Học ngoại ngữ thì nhờ nó đóng vai người bán hàng để mình tập hỏi giá. Chuẩn bị phỏng vấn thì nhờ nó đóng vai người phỏng vấn.
Những cách này đều có chung một điểm: mình là người làm việc chính, máy chỉ là người hỗ trợ.
Kiểm lại những gì quan trọng
Với những thông tin quan trọng, nhất là con số, ngày tháng, tên người, quy định pháp luật, liều thuốc, hướng dẫn an toàn, đừng tin ngay câu trả lời của trợ lý. Hãy kiểm lại ở nguồn đáng tin: sách giáo khoa, trang chính thức của cơ quan có thẩm quyền, người làm nghề thật.
Bạn có thể hỏi nó nguồn, nhưng cũng phải kiểm xem nguồn đó có thật không. Đã có nhiều trường hợp nó đưa ra tên sách, tên bài báo nghe rất thật mà không tồn tại.
Về sức khoẻ, đừng dùng trợ lý để chẩn đoán hay quyết định dùng thuốc. Về pháp luật và tiền bạc, đừng dựa vào nó cho một quyết định lớn. Những chuyện đó cần bác sĩ, luật sư, người có chuyên môn chịu trách nhiệm.
Thói quen kiểm lại cũng là một kỹ năng học quý, không chỉ với máy mà với mọi nguồn thông tin.
Giữ thói quen tự nghĩ
Dùng trợ lý nhiều, có một nguy cơ âm thầm: mình quen để máy nghĩ thay. Gặp gì cũng hỏi, không tự suy nghĩ trước. Lâu dần, khả năng tự xoay xở yếu đi.
Một thói quen giúp giữ đầu óc là luôn tự nghĩ trước khi hỏi. Viết ra suy nghĩ của mình, câu trả lời mình đoán, rồi mới hỏi máy để so sánh. Như vậy máy giống người chấm bài hơn là người làm bài.
Thỉnh thoảng học không dùng máy, với sách, với vở, với người thật. Đầu óc cần được tập cả cách học chậm, học có công sức.
Công cụ mới luôn có hai mặt. Người học khôn là người dùng nó để đi xa hơn, chứ không phải để khỏi phải đi.
Một anh thợ sửa xe máy học thêm về điện xe kể rằng anh đặt cho mình một luật: mỗi câu hỏi gửi cho máy phải kèm một dòng anh tự đoán trước. Có hôm đoán đúng, anh vui. Có hôm đoán sai, anh nhớ rất lâu vì sao mình sai. Anh bảo nhờ dòng tự đoán ấy mà anh vẫn là người học, máy chỉ là người đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Dùng trí tuệ nhân tạo để học có tốt không?
Tốt nếu dùng để hỏi cho hiểu, nhờ giải thích lại và đố mình. Không tốt nếu chỉ dùng để lấy đáp án và chép lại, vì như vậy không học được gì.
Trợ lý trí tuệ nhân tạo có nói sai không?
Có thể. Nó đôi khi đưa ra thông tin sai, kể cả số liệu hay nguồn tài liệu không có thật, với giọng rất tự tin. Hãy kiểm lại những thông tin quan trọng ở nguồn đáng tin.
Có nên hỏi trí tuệ nhân tạo về sức khoẻ không?
Có thể hỏi để hiểu khái niệm chung, nhưng không dùng để chẩn đoán hay quyết định dùng thuốc. Những việc đó cần bác sĩ.
Làm sao để không phụ thuộc vào máy khi học?
Luôn tự nghĩ và viết ra câu trả lời của mình trước khi hỏi, dùng máy để so sánh và góp ý, và thỉnh thoảng học không dùng máy.
Người lớn tuổi có dùng trợ lý trí tuệ nhân tạo để học được không?
Được. Có thể bắt đầu bằng những câu hỏi đơn giản về điều mình tò mò, nhờ con cháu chỉ cách dùng, và nhớ kiểm lại thông tin quan trọng.
