Cầu toàn có ích khi nó giúp ta làm thật kỹ những việc cần kỹ, như kiểm tra liều thuốc hay số liệu hợp đồng; nó thành gánh nặng khi ta đòi mọi việc đều phải hoàn hảo, đến mức không dám bắt đầu, không dám nộp và thấy mỗi sai sót nhỏ là một lần thất bại. Cách gỡ là quyết định trước mỗi việc cần tốt tới mức nào.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Nhiều người nói về sự cầu toàn của mình như một lời khoe khéo: em hơi cầu toàn. Nhưng ai đã sống với nó lâu đều biết nó tốn sức thế nào. Tập này dành cho những người sửa một bản báo cáo tới lần thứ mười mà vẫn chưa dám gửi.
Cầu toàn khác chu đáo thế nào?
Người chu đáo đặt chuẩn cao và cố gắng đạt tới. Khi chưa đạt, họ thấy tiếc, rồi học và làm tiếp. Người cầu toàn theo nghĩa nặng nề đặt chuẩn gần như không thể đạt, và khi chưa đạt, họ thấy mình kém cỏi.
Khác biệt nằm ở chỗ sai sót gắn với cái gì. Với người chu đáo, sai sót gắn với công việc: chỗ này cần sửa. Với người cầu toàn, sai sót gắn với bản thân: mình thật tệ.
Một dấu hiệu khác là niềm vui khi xong việc. Người chu đáo thấy hài lòng khi làm tốt. Người cầu toàn thường chỉ thấy nhẹ nhõm vì đã không bị chê, và ngay lập tức nhìn ra những chỗ chưa hoàn hảo.
Cầu toàn vì thế không phải là có tiêu chuẩn cao. Nó là nỗi sợ khoác áo tiêu chuẩn cao.
Những dấu hiệu cầu toàn đang làm hại mình
Dấu hiệu đầu tiên là trì hoãn. Nghe ngược đời, nhưng người cầu toàn hay trì hoãn nhất. Nếu không bắt đầu thì không thể làm dở. Nếu làm sát hạn chót thì có cớ để giải thích vì sao chưa hoàn hảo.
Dấu hiệu thứ hai là không giao việc được cho ai. Giao cho người khác thì họ sẽ làm không như ý mình, nên tự ôm hết, rồi kiệt sức.
Dấu hiệu thứ ba là mất quá nhiều thời gian cho những chi tiết không ai để ý. Căn chỉnh màu chữ trong bản trình chiếu nội bộ suốt một buổi chiều, trong khi phần nội dung chính còn sơ sài.
Dấu hiệu thứ tư là khó nhận lời khen. Ai khen thì nghĩ họ chỉ lịch sự, hoặc họ chưa thấy lỗi. Một lời chê nhỏ thì nhớ cả tuần.
Đặt chuẩn đủ tốt cho từng việc
Cách gỡ thực tế nhất là trước mỗi việc, tự hỏi: việc này cần tốt tới mức nào. Không phải mọi việc đều cần mười điểm.
Có thể chia việc làm ba loại. Loại cần chính xác tuyệt đối, như số tiền trên hợp đồng, liều thuốc cho con, thông số kỹ thuật an toàn. Loại cần tốt, như báo cáo gửi khách hàng. Và loại chỉ cần xong, như tin nhắn nội bộ, ghi chú cuộc họp, món ăn tối thứ ba.
Dồn sự cầu toàn vào loại thứ nhất, nơi nó thật sự có giá trị. Với loại thứ hai, đặt một mức cụ thể: rà lại hai lần, nhờ một người đọc, rồi gửi. Với loại thứ ba, cho phép mình làm nhanh.
Một chị làm thiết kế kể rằng chị bắt đầu đặt giới hạn số lần sửa: mỗi bản nháp chỉ sửa tối đa ba vòng rồi gửi khách. Ban đầu chị rất bứt rứt. Sau vài tháng, chị nhận ra khách không phàn nàn gì thêm, còn chị thì có thêm thời gian ngủ.
Tập chịu đựng cảm giác chưa hoàn hảo
Gửi đi một thứ chưa hoàn hảo sẽ gây khó chịu, đặc biệt những lần đầu. Đừng chờ cảm giác đó biến mất mới hành động. Hãy hành động trong khi vẫn còn khó chịu.
Thử làm những thí nghiệm nhỏ. Gửi một email không đọc lại lần thứ ba. Để bàn làm việc hơi bừa một ngày. Nấu một món theo cảm tính không cân đo. Rồi quan sát điều gì xảy ra.
Phần lớn lần, không có gì xảy ra cả. Thế giới vẫn bình thường. Mỗi lần như vậy là một bằng chứng cho bộ não rằng chưa hoàn hảo không có nghĩa là thảm hoạ.
Khi thật sự có sai sót, hãy xử lý như một người bạn tốt xử lý: à, chỗ này sai, sửa thế này. Không kèm một tràng tự trách.
Cầu toàn và người xung quanh
Sự cầu toàn không chỉ làm mệt chính mình mà còn ảnh hưởng người khác. Người quản lý cầu toàn hay sửa lại toàn bộ việc của nhân viên, khiến nhân viên mất động lực và không lớn lên được.
Cha mẹ cầu toàn dễ truyền nỗi sợ sai cho con. Con thấy bố mẹ khó chịu với từng lỗi nhỏ, và học cách sợ thử cái mới.
Nếu bạn nhận ra mình như vậy, có thể bắt đầu bằng việc nói ra chuẩn mình cần, rồi để người khác làm theo cách của họ. Chấp nhận rằng có nhiều đường để tới cùng một đích.
Buông bớt cầu toàn không làm bạn thành người cẩu thả. Nó giúp bạn dành sức cho những việc thật sự xứng đáng, và còn thời gian để sống, điều mà không bản báo cáo hoàn hảo nào bù lại được.
Câu hỏi thường gặp
Cầu toàn có phải là đức tính tốt?
Chu đáo và có chuẩn cao là tốt. Nhưng cầu toàn nặng nề, khi sợ sai tới mức không dám làm hoặc tự trách liên tục, thì gây hại cho sức khoẻ tinh thần và hiệu quả công việc.
Vì sao người cầu toàn hay trì hoãn?
Vì chưa bắt đầu thì chưa thể làm dở. Nỗi sợ kết quả không hoàn hảo khiến việc bắt đầu trở nên nặng nề, nên họ dời lại cho tới sát hạn chót.
Chuẩn đủ tốt nghĩa là gì?
Là mức chất lượng phù hợp với tầm quan trọng của việc, được quyết định trước khi bắt đầu. Việc quan trọng thì chuẩn cao, việc thường thì chỉ cần xong và đúng.
Làm sao giúp con không bị cầu toàn?
Khen sự cố gắng và cách con làm thay vì chỉ khen kết quả, cho con thấy bố mẹ cũng mắc lỗi và sửa lỗi bình thường, và không phản ứng gay gắt với lỗi nhỏ.
Khi nào cầu toàn cần gặp chuyên gia?
Khi nó gây lo âu kéo dài, mất ngủ, kiểm tra lặp đi lặp lại không dừng được hoặc ảnh hưởng nặng tới công việc và gia đình, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
