Chúng ta so sánh với người khác vì đó là cách tự nhiên của con người để biết mình đang đứng ở đâu; cái làm việc so sánh trở nên nặng nề là ta thường đặt phần hậu trường bề bộn của mình cạnh phần sân khấu đẹp nhất của người khác. Muốn nhẹ lòng, không cần cấm mình so sánh, mà cần đổi thước đo.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có tối nào bạn đang vui vẻ, lướt điện thoại vài phút rồi tự nhiên thấy đời mình nhạt hẳn không. Bạn cũ mua nhà, đồng nghiệp đi du lịch, đứa em họ được thăng chức. Tập này nói về cảm giác đó, nó từ đâu tới và làm gì với nó.
So sánh là bản năng, không phải tính xấu
Từ nhỏ ta đã được đặt cạnh người khác: con nhà hàng xóm học giỏi hơn, bạn cùng lớp được khen nhiều hơn. Nhưng ngay cả khi không ai so sánh mình, ta vẫn tự làm việc đó. Muốn biết mình nấu ăn ngon không, chạy nhanh không, kiếm tiền khá không, ta cần một mốc, và mốc dễ nhất là người xung quanh.
So sánh có mặt tốt. Thấy một người bạn tập thể dục đều mà khoẻ ra, mình có động lực tập. Thấy đồng nghiệp viết báo cáo rõ ràng, mình học theo cách trình bày.
Vấn đề bắt đầu khi so sánh không còn cho mình thông tin, mà chỉ để lại cảm giác thua kém. Mình không học được gì, chỉ thấy mình kém đi.
Vì thế mục tiêu không phải là không bao giờ so sánh, chuyện đó gần như không thể. Mục tiêu là để ý khi nào so sánh có ích, khi nào nó chỉ làm đau.
Mạng xã hội làm việc so sánh nặng hơn ra sao?
Ngày xưa, người để ta so sánh là vài chục người trong xóm, trong lớp. Ta thấy cả lúc họ vui lẫn lúc họ buồn, thấy nhà họ lúc gọn lúc bừa. Bây giờ, mỗi ngày ta lướt qua hàng trăm người, và chỉ thấy khoảnh khắc đẹp nhất mà họ chọn đăng lên.
Không ai đăng ảnh ngồi khóc trong nhà tắm, hay tin nhắn cãi nhau với vợ, hay bảng lương bị trễ. Ta so cả cuộc đời mình, có đủ những ngày tệ, với một tập ảnh đã được chọn lọc của người khác. Phép so sánh đó không công bằng ngay từ đầu.
Thêm nữa, mạng xã hội gom những người thành công nhất trong mọi lĩnh vực vào cùng một màn hình. Ở xóm, có thể bạn là người nấu ăn ngon nhất. Trên mạng, luôn có ai đó nấu ngon hơn, đẹp hơn, giàu hơn.
Biết điều này không làm cảm giác biến mất, nhưng giúp bạn tự nhắc: thứ mình đang xem là phần sân khấu, còn hậu trường của họ mình không thấy.
So sánh lên, so sánh xuống và cái bẫy ở cả hai phía
Khi so với người hơn mình, ta có thể thấy hai thứ: hoặc là động lực, hoặc là tự ti. Khác biệt nằm ở chỗ khoảng cách có vẻ vượt qua được không. So với một người hơn mình một chút, làm cùng nghề, ta thấy học được. So với người hơn mình quá xa, ta chỉ thấy bất lực.
Khi so với người kém mình, ta thấy dễ chịu một lúc. Nhưng niềm vui đó mỏng, và dựa vào việc người khác khổ hơn thì cũng không phải chỗ đứng vững.
Một anh làm nhân viên kinh doanh kể rằng anh từng theo dõi trang cá nhân của một người bạn cùng khoá giờ đã làm giám đốc. Mỗi lần xem, anh thấy nghẹn. Rồi anh đổi sang theo dõi vài người làm cùng nghề, đi trước anh chừng hai ba năm. Từ họ anh học được cách chăm khách, cách đàm phán, và thấy con đường của mình rõ hơn.
Bài học là: chọn người để so sánh có chủ ý. Chọn người giúp mình học, bớt theo dõi người chỉ làm mình nghẹn.
Đổi thước đo: so với chính mình hôm qua
Thước đo nhẹ lòng nhất là chính mình của một năm trước. Năm ngoái mình chưa nấu được món này, năm nay nấu được. Năm ngoái còn nợ thẻ, năm nay trả xong. Những tiến bộ đó có thật, và không ai lấy đi được.
Thử viết ra ba điều bạn làm được hôm nay mà một năm trước chưa làm được. Nhiều người ngạc nhiên vì danh sách dài hơn họ nghĩ.
Một thước đo khác là giá trị của mình. Nếu với bạn điều quan trọng là có thời gian cho con, thì một người bạn lương cao gấp đôi nhưng đi công tác liên miên không phải là thước đo của bạn. Hai người đang chơi hai trò chơi khác nhau.
Khi biết rõ mình muốn gì, việc người khác có gì sẽ bớt sức nặng.
Những việc nhỏ làm được từ tối nay
Để ý thời điểm bạn hay thấy tệ sau khi lướt mạng. Với nhiều người đó là lúc nằm trên giường trước khi ngủ, khi mệt và dễ tổn thương. Thử không lướt vào khung giờ đó, đọc vài trang sách hoặc nghe một tập podcast thay thế.
Dọn lại danh sách theo dõi. Bỏ theo dõi hoặc tạm ẩn những trang khiến bạn thấy kém đi mà không học được gì. Họ không có lỗi gì cả, chỉ là không hợp với bạn lúc này.
Khi cơn ghen tị tới, thử gọi tên nó, rồi hỏi nó đang nói gì với mình. Ghen với bạn đi du lịch có khi là dấu hiệu bạn cần nghỉ. Ghen với đồng nghiệp được thăng chức có khi là dấu hiệu bạn muốn thử sức nhiều hơn. Ghen tị có thể là tấm bản đồ chỉ ra điều mình mong.
Và hãy chúc mừng người khác thật lòng khi có thể. Niềm vui của người khác không lấy bớt phần của mình. Đời không phải cái bánh chia phần, mà là nhiều con đường song song.
Câu hỏi thường gặp
Hay so sánh với người khác có phải là tự ti?
Không hẳn. So sánh là phản xạ tự nhiên của mọi người. Nó chỉ thành vấn đề khi lần nào so cũng để lại cảm giác thua kém và không giúp bạn học được gì.
Có nên bỏ hẳn mạng xã hội để bớt so sánh?
Không nhất thiết. Dọn lại danh sách theo dõi, tránh lướt vào lúc mệt và giới hạn thời gian thường đủ giúp nhẹ lòng hơn mà vẫn giữ được liên lạc với bạn bè.
Ghen tị với bạn thân có xấu không?
Ghen tị là cảm xúc bình thường, kể cả với người mình thương. Điều quan trọng là cách bạn xử lý: nhận ra nó, hiểu nó nói gì về mong muốn của mình và không để nó làm tổn thương tình bạn.
Làm sao dạy con bớt so sánh với bạn?
Hãy so sánh con với chính con của trước đây khi khen, tránh nhắc con nhà người ta, và nói với con rằng mỗi người có điểm mạnh và tốc độ riêng.
So sánh có lúc nào là tốt không?
Có. So sánh với người đi trước mình một chút trong cùng lĩnh vực giúp học hỏi cách làm và đặt mục tiêu vừa sức. Đó là lúc so sánh cho bạn thông tin thay vì chỉ cảm giác.
